ભારતમાં લાંબા સમયથી ઘણા લોકો પાસપોર્ટને નાગરિકતાના પુરાવા તરીકે જોતા આવ્યા છે, પરંતુ હવે વિદેશ મંત્રાલયે આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરીને મહત્વપૂર્ણ ગેરસમજ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પાસપોર્ટ સેવા દિવસના અવસરે મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે પાસપોર્ટ આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી અને ઓળખ માટેનો સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે, પરંતુ તેને ભારતીય નાગરિકતાનો અંતિમ અથવા એકમાત્ર પુરાવો ગણી શકાય નહીં. મંત્રાલયનું કહેવું છે કે નાગરિકતાનો નિર્ણય સંબંધિત કાયદા અને અન્ય કાનૂની દસ્તાવેજોના આધારે કરવામાં આવે છે.
પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા અંગે સરકારે શું કહ્યું?
પાસપોર્ટ સેવા દિવસ નિમિત્તે યોજાયેલા કાર્યક્રમ દરમિયાન વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતીય પાસપોર્ટ માત્ર ભારતીય નાગરિકોને જ આપવામાં આવે છે, પરંતુ તે પોતે નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો નથી. તેમણે જણાવ્યું કે પાસપોર્ટ જારી કરતી વખતે અરજદારની વિગતો અને પાત્રતાની ચકાસણી કરવામાં આવે છે, છતાં નાગરિકતા સંબંધિત કોઈ કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો થાય તો તેનો નિર્ણય માત્ર પાસપોર્ટના આધારે નહીં પરંતુ ભારતીય નાગરિકતા કાયદા અને અન્ય વૈધાનિક દસ્તાવેજોના આધારે લેવામાં આવે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં સોશિયલ મીડિયા અને વિવિધ જાહેર ચર્ચાઓમાં પાસપોર્ટને નાગરિકતાના સીધા પુરાવા તરીકે રજૂ કરવામાં આવતો રહ્યો છે. આ જ કારણસર વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે પાસપોર્ટનું મુખ્ય કાર્ય વ્યક્તિને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ માટે સત્તાવાર ઓળખ પ્રદાન કરવાનું છે. નાગરિકતા અને પાસપોર્ટ વચ્ચેનો કાનૂની તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
2025માં 1.5 કરોડથી વધુ લોકોને મળી પાસપોર્ટ સેવાઓ
વિદેશ મંત્રાલયે પાસપોર્ટ સેવાઓ અંગેના તાજેતરના આંકડાઓ પણ જાહેર કર્યા છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર વર્ષ 2025 દરમિયાન દેશની વિવિધ પ્રાદેશિક પાસપોર્ટ કચેરીઓ (RPO) અને વિદેશમાં આવેલા ભારતીય મિશનોએ મળીને અંદાજે 1.5 કરોડ પાસપોર્ટ અને સંબંધિત સેવાઓ પૂરી પાડી છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ભારતીય નાગરિકોમાં વિદેશ પ્રવાસ, શિક્ષણ અને રોજગારી માટેનો રસ સતત વધી રહ્યો છે.
સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પાસપોર્ટ પ્રક્રિયાને વધુ સરળ અને ઝડપી બનાવવા માટે અનેક સુધારા અમલમાં મૂક્યા છે. ઓનલાઈન અરજી, ડિજિટલ વેરિફિકેશન અને આધુનિક ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી પ્રક્રિયા પહેલા કરતાં ઘણી સરળ બની છે.
મહત્વના આંકડા
2025માં આશરે 1.5 કરોડ પાસપોર્ટ અને સંબંધિત સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવી
દેશમાં PSK અને POPSK મળીને 545 કેન્દ્ર કાર્યરત
ગયા વર્ષે 10 નવા POPSK શરૂ કરાયા
આ વર્ષે વધુ 10 નવા કેન્દ્રો શરૂ કરવાની યોજના
દેશભરમાં વિસ્તરી રહ્યું છે પાસપોર્ટ સેવા નેટવર્ક
વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે હાલમાં દેશભરમાં પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્રો (PSK) અને પોસ્ટ ઓફિસ પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્રો (POPSK)નું નેટવર્ક 545 કેન્દ્રો સુધી પહોંચી ગયું છે. સરકારનો પ્રયાસ છે કે નાના શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને પણ નજીકમાં પાસપોર્ટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ થઈ શકે.
ગયા વર્ષે 10 નવા POPSK શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને ચાલુ વર્ષે પણ વધુ 10 કેન્દ્રો શરૂ કરવાની યોજના છે. આ પગલાંનો સીધો લાભ એવા લોકોને મળશે જેમને અગાઉ પાસપોર્ટ માટે લાંબા અંતર સુધી મુસાફરી કરવી પડતી હતી.
હવે ઘણા કેસમાં માત્ર પાંચ દિવસમાં મળે છે પાસપોર્ટ
પાસપોર્ટ જારી કરવાની પ્રક્રિયામાં પણ નોંધપાત્ર ઝડપ આવી છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર ઘણા કેસોમાં હવે પાસપોર્ટ મેળવવાનો સમય ઘટીને માત્ર પાંચ કાર્યદિવસ સુધી આવી ગયો છે. ઉપરાંત પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્રોમાં અરજદારોની પ્રક્રિયા 45 મિનિટથી પણ ઓછા સમયમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે.
સરકારનું માનવું છે કે ડિજિટલ સેવાઓ અને આધુનિક પ્રોસેસિંગ સિસ્ટમના કારણે અરજદારોનો સમય બચી રહ્યો છે અને સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા પણ વધી છે.
ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક પહોંચ વધી
વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકોને હાલમાં 27 દેશોમાં વિઝા-ફ્રી પ્રવેશની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. આ ઉપરાંત 47 દેશોમાં Visa on Arrival અને 66 દેશોમાં E-Visaની સુવિધા પણ મળે છે. જેના કારણે ભારતીય પ્રવાસીઓ અને વેપારીઓ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ વધુ સરળ બન્યો છે.
વિશ્વભરમાં ભારતની વધતી આર્થિક અને રાજદ્વારી શક્તિનો લાભ પણ ભારતીય પાસપોર્ટની સ્વીકાર્યતામાં જોવા મળી રહ્યો છે. સરકાર વધુ દેશો સાથે ચર્ચા કરીને ભારતીય નાગરિકો માટે મુસાફરીની સુવિધાઓ વધારવાના પ્રયાસો કરી રહી છે.
માત્ર 10 ટકા ભારતીયો પાસે જ છે પાસપોર્ટ
મંત્રાલયે એક રસપ્રદ આંકડો પણ જાહેર કર્યો છે. દેશની કુલ વસ્તીની સરખામણીએ હજુ પણ માત્ર લગભગ 10 ટકા ભારતીયો પાસે જ પાસપોર્ટ છે. જોકે વધતી વિદેશી શિક્ષણ તકો, આંતરરાષ્ટ્રીય રોજગારી અને પ્રવાસન ક્ષેત્રના વિકાસને કારણે આગામી વર્ષોમાં આ સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે.
તે ઉપરાંત ભારત હવે ઈ-પાસપોર્ટ ટેક્નોલોજી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. અત્યાર સુધીમાં દેશમાં 1.47 કરોડથી વધુ ચિપ આધારિત ઈ-પાસપોર્ટ જારી કરવામાં આવ્યા છે. આ ઈ-પાસપોર્ટમાં અદ્યતન બાયોમેટ્રિક સુરક્ષા અને ઇલેક્ટ્રોનિક ચિપનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે દસ્તાવેજોની સુરક્ષા અને વિશ્વસનીયતા વધે છે.
ઈ-પાસપોર્ટ સંબંધિત મહત્વની માહિતી
1.47 કરોડથી વધુ ઈ-પાસપોર્ટ જારી
બાયોમેટ્રિક સુરક્ષા ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ
ઇલેક્ટ્રોનિક ચિપથી વધે છે સુરક્ષા
આંતરરાષ્ટ્રીય ચકાસણી પ્રક્રિયા બને છે વધુ સરળ
