દેશના નેશનલ હાઇવે પર વાહન ચલાવતા લાખો મુસાફરો અને કોમર્શિયલ વાહનચાલકો માટે ટોલ ટેક્સને લઈને મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નેશનલ હાઇવેના એવા સેક્શન માટે ટોલ ફી ગણવાની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં લાંબા બ્રિજ, ટનલ, ફ્લાયઓવર અથવા એલિવેટેડ હાઇવે જેવા સ્ટ્રક્ચર આવેલા છે. આ ફેરફારનો ઉદ્દેશ્ય એવી સ્થિતિમાં ટોલની ગણતરીને વધુ તર્કસંગત બનાવવાનો છે, જ્યાં સ્ટ્રક્ચરની લંબાઈને જૂના નિયમ મુજબ અનેકગણી ગણવામાં આવતી હતી. નવા નિયમ હેઠળ ટોલની ગણતરી હવે બે અલગ પદ્ધતિથી કરવામાં આવશે અને બંનેમાંથી જે ગણતરીમાં ઓછી લંબાઈ આવે તેના આધારે યુઝર ફી નક્કી થશે.
આ ફેરફાર National Highways Fee (Determination of Rates and Collection) Rules, 2008માં 2025ના સુધારા દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. 1 જુલાઈ 2025ના ગેઝેટ નોટિફિકેશનમાં કેન્દ્ર સરકારે નિયમ 4ના સંબંધિત ઉપનિયમમાં ફેરફાર કર્યો હતો. નવા નિયમમાં ‘સ્ટ્રક્ચર’ તરીકે સ્વતંત્ર બ્રિજ, ટનલ, ફ્લાયઓવર અથવા એલિવેટેડ હાઇવેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આનો અર્થ એવો નથી કે દેશના દરેક ટોલ પ્લાઝા પર ટોલ દર આપમેળે 40 ટકા ઘટી જશે. વાસ્તવિક ઘટાડો સંબંધિત હાઇવે સેક્શનની લંબાઈ, તેમાં આવેલા સ્ટ્રક્ચરની લંબાઈ અને લાગુ પડતી ટોલ ગણતરી પર આધારિત રહેશે.
જૂની ગણતરીમાં શું સમસ્યા હતી?
નેશનલ હાઇવે પર બ્રિજ, ટનલ અને એલિવેટેડ રોડ જેવા મોટા સ્ટ્રક્ચરના નિર્માણ અને જાળવણી પાછળ સામાન્ય રોડ કરતાં વધુ ખર્ચ થાય છે. આ કારણે આવા સ્ટ્રક્ચરવાળા હાઇવે સેક્શન માટે ટોલ ગણતરીમાં તેમની લંબાઈને સામાન્ય રોડની તુલનામાં વધારે વજન આપવામાં આવતું હતું. અગાઉની પદ્ધતિમાં સ્ટ્રક્ચરની લંબાઈને દસ ગણી કરીને બાકીની રોડ લંબાઈ સાથે જોડવામાં આવતી હતી. પરિણામે લાંબા બ્રિજ, ટનલ અથવા એલિવેટેડ કોરિડોર ધરાવતા કેટલાક સેક્શન માટે ટોલ ગણતરીની અસરકારક લંબાઈ વાસ્તવિક મુસાફરીની લંબાઈ કરતાં ઘણી વધારે બની શકે હતી.
નવા નિયમનો મુખ્ય ફેરફાર એ છે કે હવે માત્ર દસ ગણી લંબાઈના આધારે ટોલ ગણાશે નહીં. સરકારની ગેઝેટ નોટિફિકેશન મુજબ, પ્રથમ ગણતરીમાં સ્ટ્રક્ચરની લંબાઈને 10 ગણી કરીને તેમાં સ્ટ્રક્ચર સિવાયની નેશનલ હાઇવેની લંબાઈ ઉમેરવામાં આવશે. બીજી ગણતરીમાં સમગ્ર હાઇવે સેક્શનની કુલ લંબાઈને પાંચ ગણી કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ બંનેમાંથી જે લંબાઈ ઓછી હશે તેને ટોલ ફી ગણવા માટે આધાર બનાવવામાં આવશે. આ રીતે લાંબા સ્ટ્રક્ચર ધરાવતા કેટલાક હાઇવે સેક્શન પર અગાઉની પદ્ધતિની સરખામણીમાં ટોલની ગણતરી ઓછી થઈ શકે છે.
નવા ફોર્મ્યુલાને સરળ ઉદાહરણથી સમજો
સરકારી નોટિફિકેશનમાં આપવામાં આવેલા ઉદાહરણ મુજબ, જો કોઈ હાઇવે સેક્શનની કુલ લંબાઈ 40 કિલોમીટર હોય અને તેમાં 30 કિલોમીટર સ્ટ્રક્ચર તથા 10 કિલોમીટર સામાન્ય રોડ હોય, તો પ્રથમ પદ્ધતિ હેઠળ 30 કિલોમીટરને 10 ગણી એટલે કે 300 કિલોમીટર ગણવામાં આવશે અને તેમાં 10 કિલોમીટર સામાન્ય રોડ ઉમેરવાથી કુલ 310 કિલોમીટર થાય. બીજી પદ્ધતિ મુજબ 40 કિલોમીટરની કુલ લંબાઈને 5 ગણી કરતાં 200 કિલોમીટર થાય. આ બંનેમાંથી ઓછી લંબાઈ એટલે કે 200 કિલોમીટરના આધારે ટોલ ફી ગણાશે.
બીજા ઉદાહરણમાં 40 કિલોમીટરના સેક્શનમાં 10 કિલોમીટર સ્ટ્રક્ચર અને 30 કિલોમીટર સામાન્ય રોડ હોય તો પ્રથમ ગણતરી 130 કિલોમીટર થાય છે, જ્યારે બીજી ગણતરી 200 કિલોમીટર આવે છે. અહીં 130 કિલોમીટર ઓછી હોવાથી ટોલ ગણતરી તેના આધારે કરવામાં આવશે. આ ઉદાહરણો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નવો નિયમ ખાસ કરીને લાંબા સ્ટ્રક્ચર ધરાવતા હાઇવે સેક્શન માટે ટોલની ગણતરીમાં મર્યાદા લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
શું દરેક વાહનચાલકનો ટોલ 40 ટકા ઘટશે?
આ મુદ્દે સૌથી વધુ ગેરસમજ થવાની શક્યતા છે. નવા નિયમને આધારે કેટલાક મીડિયા અહેવાલોમાં ટોલમાં 40 ટકા સુધી ઘટાડાની વાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ સરકારી નોટિફિકેશનમાં દરેક ટોલ પ્લાઝા અથવા દરેક વાહન માટે 40 ટકાનો નિશ્ચિત ઘટાડો જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલે વાહનચાલકોએ એવું માનવું યોગ્ય નથી કે હવે દરેક નેશનલ હાઇવે પર ટોલ ફી 40 ટકા ઘટી જશે.
વાસ્તવિક અસર દરેક હાઇવે સેક્શનની રચના પર આધારિત રહેશે. જ્યાં સ્ટ્રક્ચરની લંબાઈ વધુ છે અને જૂની ગણતરીમાં તેની 10 ગણી લંબાઈને કારણે અસરકારક ટોલ લંબાઈ ઘણી વધી જતી હતી, ત્યાં નવા પાંચ ગણા કુલ લંબાઈના વિકલ્પને કારણે ટોલ ગણતરીમાં રાહત મળી શકે છે. બીજી તરફ, જ્યાં 10 ગણી સ્ટ્રક્ચર લંબાઈ અને બાકીની રોડ લંબાઈનો સરવાળો પહેલેથી જ પાંચ ગણી કુલ લંબાઈ કરતાં ઓછો છે, ત્યાં નવી પદ્ધતિથી કોઈ મોટો ઘટાડો થવાની શક્યતા નથી.
કોને સૌથી વધુ ફાયદો થઈ શકે?
આ ફેરફારનો સંભવિત લાભ મુખ્યત્વે એવા રૂટ પર મુસાફરી કરતા વાહનચાલકોને મળી શકે છે જ્યાં લાંબી ટનલ, બ્રિજ, ફ્લાયઓવર અથવા એલિવેટેડ હાઇવેનો મોટો હિસ્સો છે. ખાનગી કાર અને અન્ય વાહનો ઉપરાંત નિયમિત રીતે નેશનલ હાઇવેનો ઉપયોગ કરતા કોમર્શિયલ વાહનો અને માલવાહક ટ્રકો માટે પણ ટોલ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય તો તે પરિવહન ખર્ચ પર અસર કરી શકે છે. જોકે, આ લાભ દરેક રૂટ પર સમાન હશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ભારતમાં નેશનલ હાઇવેનું નેટવર્ક સતત વિસ્તરી રહ્યું છે અને ટનલ, એલિવેટેડ કોરિડોર તથા મોટા બ્રિજ જેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યા પણ વધી રહી છે. તેથી ટોલ ગણતરીના નિયમોમાં કરાયેલો આ ફેરફાર લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં ભૌગોલિક પરિસ્થિતિને કારણે હાઇવેમાં ટનલ અથવા મોટા પુલનું પ્રમાણ વધારે હોય, ત્યાં નવા ફોર્મ્યુલાની અસર વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી શકે છે.
નવા ટોલ પ્લાઝા માટે શું નિયમ રહેશે?
સુધારેલા નિયમોનો અમલ સંબંધિત ટોલ પ્લાઝાની વ્યવસ્થા અને કરારની શરતો પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. જાહેર ભંડોળથી ચાલતા પ્રોજેક્ટ્સ અને ખાનગી અથવા PPP મોડલ હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સમાં ટોલ વસૂલાતની વ્યવસ્થા અલગ હોવાથી નવી ગણતરી લાગુ થવાનો સમય પણ અલગ હોઈ શકે છે. નવા પ્રોજેક્ટ્સમાં ટોલ નક્કી કરતી વખતે સુધારેલા નિયમોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે, જ્યારે પહેલાથી કાર્યરત પ્રોજેક્ટ્સમાં લાગુ પડતી પ્રક્રિયા સંબંધિત કરાર અને મંજૂર ટોલ નોટિફિકેશન પર આધારિત રહેશે.
આથી વાહનચાલકો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે નવા નિયમનો અર્થ 'દરેક ટોલ પ્લાઝા પર તરત જ ટોલ સસ્તો' એવો નથી. વાસ્તવિક ઘટાડો ત્યારે જ જોવા મળશે જ્યારે સંબંધિત હાઈવે સેક્શન માટે સુધારેલા ફોર્મ્યુલા પ્રમાણે નવી યુઝર ફી નક્કી કરવામાં આવશે.
વાહનચાલકો માટે આગળ શું બદલાશે?
ટોલ ગણતરીમાં આ સુધારો સરકારના દૃષ્ટિકોણથી એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત ફેરફાર છે. તેનો મુખ્ય હેતુ લાંબા સ્ટ્રક્ચર ધરાવતા હાઇવે સેક્શન પર ટોલ ગણતરીને એવી મર્યાદામાં લાવવાનો છે કે જ્યાં બે અલગ ગણતરી પદ્ધતિમાંથી ઓછી અસરકારક લંબાઈ પસંદ કરવામાં આવે. આથી કેટલાક રૂટ પર વાહનચાલકોને વાસ્તવિક રાહત મળી શકે છે, પરંતુ તેનો વ્યાપ દરેક ટોલ પ્લાઝા માટે સમાન નહીં હોય.
આ સમગ્ર ફેરફારનો સૌથી મોટો ફાયદો એ થઈ શકે છે કે ટનલ, બ્રિજ અને એલિવેટેડ રોડ જેવા આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરતા મુસાફરો માટે ટોલની ગણતરી વધુ સંતુલિત બને. બીજી તરફ, વાહનચાલકોએ પોતાના રૂટના ચોક્કસ ટોલ દરમાં ઘટાડો થયો છે કે નહીં તે જાણવા માટે સંબંધિત ટોલ પ્લાઝા અથવા NHAIની સત્તાવાર માહિતી તપાસવી જરૂરી રહેશે. NHAIના સત્તાવાર પોર્ટલ પર નેશનલ હાઇવે અને ટોલ સંબંધિત સેવાઓની માહિતી ઉપલબ્ધ છે.
એકંદરે, કેન્દ્ર સરકારનો નવો ફોર્મ્યુલા લાંબા બ્રિજ, ટનલ, ફ્લાયઓવર અને એલિવેટેડ હાઇવે ધરાવતા સેક્શન માટે ટોલ ગણતરીમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર લાવે છે. પરંતુ ‘ટોલ ટેક્સ 40 ટકા ઘટશે’ એવો દાવો સર્વત્ર લાગુ પડતો નથી. સાચી વાત એ છે કે હવે 10 ગણી સ્ટ્રક્ચર લંબાઈ આધારિત ગણતરી અને પાંચ ગણી કુલ સેક્શન લંબાઈ આધારિત ગણતરીમાંથી જે ઓછી હશે તેના આધારે ફી નક્કી થશે. આ ફેરફારથી કેટલાક હાઇવે રૂટ પર ટોલ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર રાહત મળી શકે છે અને ખાસ કરીને લાંબા સ્ટ્રક્ચરવાળા સેક્શનના નિયમિત મુસાફરો માટે આ નીતિ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
