નવી દિલ્હી: સંસદના આગામી મોન્સૂન સત્ર પહેલાં રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં રાજકીય હલચલ તેજ બની છે. કેન્દ્રની સત્તારૂઢ સરકાર અને NDA (નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ) માટે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું તે લોકસભા અને રાજ્યસભામાં એટલી રાજકીય તાકાત એકત્ર કરી શકશે કે જેના આધારે મહત્વના બંધારણીય સુધારા બિલો પસાર કરી શકાય? છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)માં ઉભેલા આંતરિક બળવા, DMK સાથે બદલાતી રાજકીય સ્થિતિ અને શિવસેના (UBT)માં સંભવિત વિભાજનની અટકળોએ આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપ્યો છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે NDA માટે માત્ર સામાન્ય બહુમતી પૂરતી નથી. બંધારણીય સુધારા માટે સંસદમાં વિશેષ બહુમતી જરૂરી હોય છે, જેમાં હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોમાંથી બે-તૃતિયાંશ સમર્થન મેળવવું પડે છે. એ જ કારણ છે કે કેન્દ્ર સરકાર આગામી સત્રમાં કોઈ મોટું બંધારણીય બિલ રજૂ કરતાં પહેલાં સંખ્યાબળ મજબૂત કરવાની કોશિશ કરી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
તૃણમૂલ કોંગ્રેસમાં બળવાએ બદલ્યું રાજકીય ગણિત
તાજેતરમાં પશ્ચિમ બંગાળની સત્તાધારી તૃણમૂલ કોંગ્રેસમાં નોંધપાત્ર રાજકીય બળવો સામે આવ્યો છે. બળવાખોર સાંસદોના જૂથે દાવો કર્યો છે કે લોકસભાના આશરે 20 સાંસદો તેમની સાથે છે અને તેઓ NDAને મુદ્દાવાર સમર્થન આપવા તૈયાર છે. જો આ દાવો વાસ્તવિક સંખ્યામાં પરિવર્તિત થાય તો NDAનું સંખ્યાબળ નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે. તૃણમૂલ પાસે હાલ લોકસભામાં 28થી વધુ સાંસદોની હાજરી છે અને બે-તૃતિયાંશ વિભાજન માટે જરૂરી સંખ્યા પાર થવાની સ્થિતિ બળવાખોરોને કાનૂની સુરક્ષા પણ આપી શકે છે. આ વિકાસ માત્ર પશ્ચિમ બંગાળની રાજનીતિ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે સંસદની અંદર સત્તા સંતુલનને પણ અસર કરી શકે છે.
કયા બિલો પર છે સરકારની નજર?
રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા છે કે સરકાર આગામી મોન્સૂન સત્રમાં કેટલાક મોટા અને લાંબા સમયથી ચર્ચામાં રહેલા બિલો આગળ ધપાવવા ઇચ્છે છે. તેમાં મહિલાઓ માટે 33 ટકા અનામત સંબંધિત બંધારણીય સુધારો, મતવિસ્તાર પુનઃરચના (Delimitation) અને "વન નેશન, વન ઇલેક્શન" જેવી પહેલોનો સમાવેશ થતો હોવાનું કહેવાય છે. આ પ્રકારના બિલો માટે માત્ર સાદી બહુમતી નહીં પરંતુ વિશેષ બહુમતીની જરૂર પડે છે.
એપ્રિલમાં થયેલા મતદાન દરમિયાન સરકાર જરૂરી આંકડો હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. પરિણામે કેટલાક મહત્વના પ્રસ્તાવો આગળ વધી શક્યા નહોતા. હવે બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિ NDA માટે નવી તક ઊભી કરી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
DMK અને દક્ષિણ ભારતનું પરિબળ
તમિલનાડુની રાજનીતિ પણ આ સમગ્ર સમીકરણમાં મહત્વની બની છે. DMK અને કોંગ્રેસ વચ્ચેના સંબંધોમાં આવેલા ફેરફારોને કારણે સંસદમાં વિરોધ પક્ષની એકતા પર પ્રશ્નચિહ્ન ઉભું થયું છે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર DMK મુદ્દાવાર સમર્થન અથવા મતદાન દરમિયાન ગેરહાજરી જેવા વિકલ્પો પર વિચાર કરી શકે છે, જોકે આ અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત થઈ નથી. બંધારણીય સુધારા સંબંધિત ચર્ચામાં દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો ખાસ કરીને મતવિસ્તાર પુનઃરચનાના મુદ્દે ચિંતિત રહ્યા છે. દક્ષિણના રાજ્યો લાંબા સમયથી દલીલ કરતા આવ્યા છે કે વસ્તી આધારિત નવી સીટ વહેંચણી તેમની સંસદીય અસર ઘટાડે તેવી શક્યતા છે. તેથી સરકાર માટે DMK જેવા પક્ષોનું સમર્થન મેળવવું સહેલું નહીં હોય.
રાજ્યસભામાં પણ બદલાઈ શકે છે સ્થિતિ
લોકસભા ઉપરાંત રાજ્યસભામાં પણ NDA પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસના કેટલાક સભ્યોના રાજીનામા અને ભવિષ્યમાં સંભવિત રાજકીય ફેરફારોને કારણે ઉપરના ગૃહમાં પણ સંખ્યાબળનું સમીકરણ બદલાઈ શકે છે. કેટલાક રાજકીય અહેવાલો મુજબ NDA રાજ્યસભામાં પણ જરૂરી આંકડાની નજીક પહોંચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. રાજ્યસભામાં કોઈપણ બંધારણીય સુધારો પસાર કરવા માટે વિશેષ બહુમતી જરૂરી હોવાથી આ ગૃહનું મહત્વ લોકસભા જેટલું જ છે. તેથી આગામી કેટલાક અઠવાડિયામાં બંને ગૃહોમાં સંખ્યાબળની રાજનીતિ કેન્દ્રમાં રહેવાની શક્યતા છે.
હાલ લોકસભામાં BJP અને NDAની સ્થિતિ
BJP પાસે 2024ની લોકસભા ચૂંટણી બાદ 240 સાંસદો છે.
NDA પાસે કુલ 292–293 સાંસદોનું સમર્થન છે
લોકસભામાં કુલ 543 બેઠકો છે. બંધારણીય સુધારા માટે જરૂરી બે-તૃતિયાંશ બહુમતી સામાન્ય રીતે લગભગ 362 મત જેટલી ગણાય છે (હાજર અને મતદાન કરનારા સભ્યોના આધારે આંકડો બદલાઈ શકે છે).
NDAને હજુ કેટલા સાંસદોની જરૂર?
જો NDA પાસે 292 સાંસદો માનીએ તો:
362 સુધી પહોંચવા માટે અંદાજે 70 વધુ સાંસદોના સમર્થનની જરૂર પડે.
જોકે જો કેટલાક સાંસદો ગેરહાજર રહે અથવા મતદાનમાં ભાગ ન લે તો જરૂરી અસરકારક આંકડો ઘટી શકે છે.
હાલમાં ક્યાંથી સમર્થન મળવાની ચર્ચા છે?
તાજેતરના રાજકીય અહેવાલોમાં નીચેના સંભવિત સ્ત્રોતોની ચર્ચા છે:
1. TMC (તૃણમૂલ કોંગ્રેસ)માં બળવો
બળવાખોર જૂથે દાવો કર્યો છે કે આશરે 20 લોકસભા સાંસદો NDA તરફ ઝૂકી શકે છે અથવા મુદ્દાવાર સમર્થન આપી શકે છે. જોકે આ હજુ સત્તાવાર રીતે સાબિત થયું નથી.
2. શિવસેના (UBT)
કેટલાક અહેવાલોમાં શિવસેના (ઉદ્ધવ ઠાકરે જૂથ)ના કેટલાક સાંસદો પક્ષ બદલી શકે તેવી અટકળો છે. ચોક્કસ સંખ્યા સ્પષ્ટ નથી.
3. AAP અને અન્ય નાના જૂથો
કેટલાક અહેવાલો મુજબ AAPના કેટલાક સભ્યો પહેલેથી NDA તરફ ગયા છે અથવા સમર્થન આપી રહ્યા છે, ખાસ કરીને રાજ્યસભામાં તેની અસર જોવા મળી છે.
4. DMK અને અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષો
DMK દ્વારા સીધું NDAમાં જોડાવાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત નથી. પરંતુ કેટલાક રાજકીય વિશ્લેષણોમાં ખાસ બિલો પર ગેરહાજરી અથવા મુદ્દાવાર વલણ બદલાય તેવી ચર્ચા થઈ રહી છે. હાલમાં તેને માત્ર રાજકીય અટકળ ગણવી યોગ્ય રહેશે.
વાસ્તવિક સંભાવના કેટલી?
તાજેતરના વિશ્લેષણો મુજબ NDA લોકસભામાં બે-તૃતિયાંશ બહુમતીથી હજુ પણ લગભગ 40થી 70 બેઠકો દૂર હોવાનું માનવામાં આવે છે, ભલે TMCના બળવાખોરો અને અન્ય નાના જૂથોનું સમર્થન મળી જાય. કેટલાક વિશ્લેષણોમાં NDA હજુ પણ આશરે 43 સાંસદો ઓછું હોવાનું ગણાવવામાં આવ્યું છે.
રાજ્યસભાની સ્થિતિ વધુ અનુકૂળ
રાજ્યસભામાં NDAની સ્થિતિ ઝડપથી મજબૂત થઈ રહી છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ NDA પાસે આશરે 145 સભ્યોનું સમર્થન છે અને બે-તૃતિયાંશ આંકડા સુધી પહોંચવા માટે લગભગ 17 સભ્યોની જરૂર છે.
ગૃહ NDA હાલ બે-તૃતિયાંશ માટે જરૂરી અંદાજે ખૂટતા
લોકસભા 292–293 ~362 ~69–70
રાજ્યસભા ~145 ~163 ~17
આથી, વર્તમાન સમાચાર અને રાજકીય અટકળોના આધારે કહી શકાય કે રાજ્યસભામાં NDA બે-તૃતિયાંશ બહુમતીની ઘણી નજીક પહોંચી ગયું છે, પરંતુ લોકસભામાં હજુ નોંધપાત્ર અંતર છે. TMCના સંભવિત 20 સાંસદોનું સમર્થન મળ્યું તો પણ NDAને અન્ય પક્ષો અથવા ગેરહાજરીના ગણિતનો લાભ લેવાની જરૂર પડી શકે છે.
મોન્સૂન સત્ર કેમ રહેશે મહત્વપૂર્ણ?
મોન્સૂન સત્ર માત્ર સામાન્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ માટે નહીં પરંતુ આગામી રાજકીય દિશા નક્કી કરનાર સત્ર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. જો NDA પોતાના પક્ષમાં વધુ સાંસદોનું સમર્થન મેળવી શકે તો તે લાંબા સમયથી અટવાયેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સુધારા બિલો ફરીથી લાવી શકે છે. બીજી તરફ વિરોધ પક્ષો માટે પોતાની એકતા જાળવવી સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. હાલની સ્થિતિમાં NDA હજુ સ્વતંત્ર રીતે બે-તૃતિયાંશ બહુમતીથી દૂર હોવાનું માનવામાં આવે છે, પરંતુ તાજેતરના રાજકીય ફેરફારોને કારણે અંતર નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે. તેથી જ સંસદનું આગામી મોન્સૂન સત્ર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સૌથી વધુ રાજકીય રીતે નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
