ભારતમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની વિશ્વસનીયતા, સુરક્ષા અને પારદર્શિતા અંગે ચર્ચા વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે પરીક્ષા સુધારણા માટે છ સભ્યોની હાઈ-પાવર્ડ ટાસ્ક ફોર્સની જાહેરાત કરી છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ જાહેર કરેલી આ ટીમનું નેતૃત્વ ટેક્નોલોજી નિષ્ણાત અને ઇન્ફોસિસના સહ-સ્થાપક નંદન નીલેકણી કરશે. પેનલનો મુખ્ય હેતુ રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં ટેક્નોલોજીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ, સુરક્ષા મજબૂત બનાવવી અને સમગ્ર પ્રક્રિયામાં માળખાકીય સુધારા અંગે ભલામણો કરવાનો છે.
નંદન નીલેકણીની પસંદગી એટલા માટે પણ ચર્ચામાં છે કે તેઓ રાજકીય રીતે કોંગ્રેસ સાથે જોડાયેલા ભૂતકાળ ધરાવે છે. તેમણે 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવાર તરીકે બેંગલુરુ દક્ષિણ બેઠક પરથી ચૂંટણી લડી હતી. જોકે, તેઓ ભાજપના ઉમેદવાર અનંત કુમાર સામે પરાજિત થયા હતા. તેમ છતાં, હવે કેન્દ્ર સરકારની એક મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા સુધારણા સમિતિનું નેતૃત્વ તેમને સોંપવામાં આવ્યું છે. આ નિર્ણયથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારનું ધ્યાન તેમના રાજકીય ભૂતકાળ કરતાં તેમની ટેક્નોલોજી અને મોટા પાયે ડિજિટલ સિસ્ટમ ઊભી કરવાનો અનુભવ પર વધુ કેન્દ્રિત છે.
રાજકીય ઓળખ કરતાં ટેક્નોલોજીનો અનુભવ બન્યો પસંદગીનો આધાર
નંદન નીલેકણીનું સૌથી મોટું નામ ભારતના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાય છે. તેઓ ઇન્ફોસિસના સહ-સ્થાપકોમાંના એક છે અને આધાર પ્રોજેક્ટ સાથે પણ તેમનું નામ ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. તેમણે UIDAIના અધ્યક્ષ તરીકે કામ કર્યું હતું અને મોટા પાયે ડિજિટલ ઓળખ વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. આ અનુભવને જોતાં પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, ઓળખ ચકાસણી, ડેટા મેનેજમેન્ટ અને સુરક્ષિત ડિજિટલ પ્રક્રિયાઓને વધુ મજબૂત બનાવવામાં તેમની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારતમાં NEET જેવી પરીક્ષાઓમાં લાખો વિદ્યાર્થીઓ એકસાથે ભાગ લે છે. આવી વિશાળ સંખ્યામાં ઉમેદવારોની નોંધણી, ઓળખ ચકાસણી, પરીક્ષા કેન્દ્રોનું સંચાલન, પ્રશ્નપત્રની સુરક્ષા, ડેટા પ્રોસેસિંગ અને પરિણામ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ હોય છે. નંદન નીલેકણીનો મોટા પાયે ટેક્નોલોજી પ્રોજેક્ટ સંભાળવાનો અનુભવ આ જટિલતાને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે પેનલ માત્ર ટેક્નોલોજી આધારિત નથી. તેમાં સ્પેસ ટેક્નોલોજી, ગુપ્તચર સુરક્ષા, શિક્ષણ નીતિ, એકેડેમિક ટેક્નોલોજી અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા અલગ-અલગ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. એટલે પરીક્ષા સુધારણાને માત્ર ડિજિટલ સિસ્ટમના દૃષ્ટિકોણથી નહીં પરંતુ સમગ્ર પ્રક્રિયાના સ્તરે જોવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
એસ. સોમનાથથી તપન ડેકા સુધી
છ સભ્યોની આ ટાસ્ક ફોર્સમાં પૂર્વ ISRO અધ્યક્ષ એસ. સોમનાથનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. સ્પેસ સેક્ટરમાં મોટા અને અત્યંત જટિલ મિશનના આયોજન, સિસ્ટમ એન્જિનિયરિંગ અને ચોકસાઈભર્યા ઓપરેશનનો તેમનો અનુભવ પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં પ્રક્રિયાત્મક વિશ્વસનીયતા વધારવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે. ટીમમાં પૂર્વ ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો ડિરેક્ટર તપન ડેકાનો પણ સમાવેશ છે. પરીક્ષા પેપર લીક, સંગઠિત ચીટિંગ નેટવર્ક, સાયબર ફ્રોડ અને સુરક્ષા જોખમ જેવા મુદ્દાઓ સામે લડવામાં સુરક્ષા અને ગુપ્તચર ક્ષેત્રનો અનુભવ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. રાષ્ટ્રીય પરીક્ષાની સુરક્ષા માત્ર પ્રશ્નપત્રને સુરક્ષિત રાખવા પૂરતી મર્યાદિત નથી; પરીક્ષા પહેલાં, દરમિયાન અને બાદની સમગ્ર ચેઇનમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા જરૂરી છે. આ સંદર્ભમાં તપન ડેકાની નિષ્ણાતી મહત્વપૂર્ણ ગણાઈ રહી છે.
પેનલમાં IIT મદ્રાસના ડિરેક્ટર પ્રોફેસર વી. કામકોટી પણ સામેલ છે. તેઓ કમ્પ્યુટર આર્કિટેક્ચર, ઇન્ફોર્મેશન સિક્યુરિટી અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રના નિષ્ણાત છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને સુરક્ષિત બનાવવી તથા બેંકિંગ ક્ષેત્રના ‘મેકર-ચેકર’ મોડલ જેવી બહુસ્તરીય ચકાસણી વ્યવસ્થા વિકસાવવી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
શિક્ષણ નીતિ અને લોજિસ્ટિક્સનો પણ સમાવેશ
પૂર્વ શિક્ષણ સચિવ અનિતા કરવાલને પણ પેનલમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રના વહીવટ અને નીતિ ઘડતરમાં તેમના લાંબા અનુભવને કારણે પરીક્ષા વ્યવસ્થાના નિયમનાત્મક અને વહીવટી પાસાઓ પર તેમની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહેશે. તેઓ CBSEના પૂર્વ અધ્યક્ષ તરીકે પણ કામ કરી ચૂક્યા છે અને શિક્ષણ નીતિ સાથે લાંબા સમયથી જોડાયેલા રહ્યા છે. ટીમના છઠ્ઠા સભ્ય તરીકે લોજિસ્ટિક્સ નિષ્ણાત અમૃત લાલ મીણાનો સમાવેશ થયો છે. દેશભરમાં એકસાથે લાખો વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા યોજવી હોય ત્યારે કેન્દ્રોની પસંદગી, પ્રશ્નપત્રની હેરફેર, સુરક્ષિત પરિવહન, સ્ટાફની વ્યવસ્થા અને પરીક્ષા કેન્દ્રોના સંકલન જેવી બાબતો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. તેથી પેનલમાં લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રનો અનુભવ ધરાવતા નિષ્ણાતનો સમાવેશ પણ પરીક્ષા વ્યવસ્થાના ગ્રાઉન્ડ લેવલના પડકારોને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
હવે સૌથી મોટો પડકાર અમલીકરણનો
સરકારની આ પહેલ એવા સમયે આવી છે જ્યારે રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અંગે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓમાં વિશ્વાસનો પ્રશ્ન ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. પેપર લીક કે પરીક્ષામાં ગેરરીતિના કોઈપણ આક્ષેપની સીધી અસર લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર પડે છે. તેથી નવી ટાસ્ક ફોર્સ પાસેથી માત્ર ભલામણો નહીં, પરંતુ વ્યવહારુ અને અસરકારક સુધારાઓની અપેક્ષા રહેશે. પેનલ સામેનો સૌથી મોટો પડકાર એ રહેશે કે ટેક્નોલોજી અને સુરક્ષાને કેવી રીતે એવી વ્યવસ્થામાં ફેરવી શકાય કે જેમાં માનવીય ભૂલ, આંતરિક ગેરરીતિ અને સાયબર હુમલાની શક્યતાઓ ઘટે. માત્ર ડિજિટલ સિસ્ટમ ઉભી કરવાથી પરીક્ષા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બની શકે નહીં. પ્રશ્નપત્ર તૈયાર કરવાથી લઈને પરીક્ષા કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડવા અને પરિણામ જાહેર કરવા સુધીની દરેક કડીમાં જવાબદારી અને ચકાસણીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી પડશે.
આ આખી પ્રક્રિયામાં નંદન નીલેકણીની પસંદગીનો સૌથી મોટો અર્થ કદાચ એ છે કે સરકાર પરીક્ષા વ્યવસ્થાના ભવિષ્યને ટેક્નોલોજી સાથે જોડીને જોવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે. જોકે, પેનલની ભલામણો કેટલી ઝડપથી અમલમાં આવે છે અને તેનાથી વિદ્યાર્થીઓનો પરીક્ષા વ્યવસ્થા પરનો વિશ્વાસ કેટલો પુનઃસ્થાપિત થાય છે, તે આગામી સમયનો મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન રહેશે.
