વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત માઉન્ટ એવરેસ્ટ સાથે જોડાયેલા અનેક રહસ્યો અને કિસ્સાઓમાં ‘ગ્રીન બૂટ્સ’નું નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહ્યું છે. છેલ્લા લગભગ 30 વર્ષથી એવરેસ્ટના કુખ্যাত ‘ડેથ ઝોન’માં પડેલો એક મૃતદેહ પર્વતારોહણ જગત માટે રહસ્ય અને ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. હવે ભારત-તિબેટ બોર્ડર પોલીસ (ITBP) આ રહસ્યને અંતિમ વિરામ આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ અભિયાન શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. ‘મિશન ગ્રીન બૂટ્સ’ હેઠળ એવરેસ્ટની ઢાળ પરથી આ મૃતદેહને પરત લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે, જે માત્ર એક રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન નહીં પરંતુ ત્રણ દાયકાથી ચાલી રહેલા એક ઐતિહાસિક રહસ્યને ઉકેલવાનો પ્રયાસ પણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
ત્રણ દાયકાથી એવરેસ્ટના ડેથ ઝોનમાં પડેલો મૃતદેહ
માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર 8,000 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતા વિસ્તારને ‘ડેથ ઝોન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું હોય છે અને માનવ શરીર લાંબા સમય સુધી જીવિત રહી શકતું નથી. આવા જોખમી વિસ્તારમાં લગભગ 8,500 મીટરની ઊંચાઈએ એક પર્વતારોહીનો મૃતદેહ છેલ્લા 30 વર્ષથી પડેલો છે. તેના લીલા રંગના બૂટના કારણે તેને ‘ગ્રીન બૂટ્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ મૃતદેહ એવરેસ્ટના ઉત્તર-પૂર્વીય માર્ગ પર આવેલો છે અને વર્ષો સુધી આ માર્ગેથી પસાર થતા હજારો પર્વતારોહીઓ માટે એક ઓળખચિહ્ન સમાન બની ગયો હતો. અનેક પર્વતારોહીઓએ પોતાના અનુભવમાં ‘ગ્રીન બૂટ્સ’નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ઘણા લોકો માટે તે એવરેસ્ટની કઠોર વાસ્તવિકતાનું પ્રતીક છે, જ્યાં એક નાની ભૂલ પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
ગ્રીન બૂટ્સની ઓળખ અંગે વર્ષોથી ચાલી રહ્યો છે વિવાદ
1996માં એવરેસ્ટ પર આવેલા ભયાનક બરફીલા તોફાને અનેક પર્વતારોહીઓના જીવ લીધા હતા. ત્યારથી માનવામાં આવતું હતું કે ‘ગ્રીન બૂટ્સ’ તરીકે ઓળખાતો મૃતદેહ ભારતીય પર્વતારોહી ત્સેવાંગ પાલજોરનો છે. પાલજોર તે જ વર્ષે એવરેસ્ટ અભિયાન દરમિયાન ગુમ થયા હતા અને બાદમાં તેમના મૃત્યુની પુષ્ટિ થઈ હતી.
પરંતુ વર્ષો પછી કેટલાક દસ્તાવેજો અને અભ્યાસોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો કે આ મૃતદેહ ત્સેવાંગ પાલજોરનો નહીં પરંતુ તેમના સાથી પર્વતારોહી દોર્જે મોરુપનો હોઈ શકે છે. બંને ભારતીય પર્વતારોહીઓનું મૃત્યુ એક જ દિવસે થયું હતું, જેના કારણે ઓળખ અંગેનો વિવાદ વધુ ગૂંચવાયો હતો. આજ સુધી કોઈ સત્તાવાર ડીએનએ અથવા અન્ય વૈજ્ઞાનિક પુરાવાથી મૃતદેહની ચોક્કસ ઓળખ થઈ શકી નથી.
હવે ITBP દ્વારા તૈયાર કરાયેલી યોજના અનુસાર ગ્રીન બૂટ્સની ઓળખ દોર્જે મોરુપ તરીકે દર્શાવવામાં આવી હોવાનું કહેવાય છે. જો મૃતદેહને સફળતાપૂર્વક નીચે લાવવામાં આવશે તો આધુનિક ફોરેન્સિક પરીક્ષણો દ્વારા તેની વાસ્તવિક ઓળખ અંગે અંતિમ સત્ય સામે આવી શકે છે.
કેમ મુશ્કેલ છે ‘મિશન ગ્રીન બૂટ્સ’?
વિશ્વના સૌથી જોખમી બચાવ અભિયાનોમાં આ મિશનની ગણતરી થઈ શકે છે. એવરેસ્ટના ડેથ ઝોનમાં કોઈપણ પ્રકારનું ઓપરેશન કરવું અત્યંત જોખમી માનવામાં આવે છે. અહીં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ સમુદ્ર સપાટીની સરખામણીમાં લગભગ એક તૃતીયાંશ જેટલું રહે છે. હિમવર્ષા, માઈનસ 30 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી પણ ઓછું તાપમાન અને અચાનક બદલાતું હવામાન કોઈપણ અભિયાન માટે મોટો પડકાર બને છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર 8,500 મીટરની ઊંચાઈએ પડેલા મૃતદેહને સુરક્ષિત રીતે નીચે લાવવો ટેક્નિકલ રીતે અત્યંત જટિલ કામ છે. આ માટે વિશેષ તાલીમ પ્રાપ્ત પર્વતારોહકો, ઓક્સિજન સપોર્ટ, રોપ સિસ્ટમ અને અનુકૂળ હવામાનની જરૂર પડશે. એક નાની ભૂલ પણ સમગ્ર ટીમ માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
એવરેસ્ટની સૌથી જાણીતી કહાનીમાંથી એક
ગ્રીન બૂટ્સ માત્ર એક મૃતદેહ નથી પરંતુ એવરેસ્ટના ઇતિહાસનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયો છે. વિશ્વભરના પર્વતારોહકો માટે આ નામ અજાણ્યું નથી. વર્ષો સુધી ઉત્તર તરફથી ચઢાણ કરનારા ઘણા અભિયાનોએ આ મૃતદેહને જોયો હતો. તેના લીલા કોફ્લાચ બૂટને કારણે તેને મળેલું ‘ગ્રીન બૂટ્સ’ નામ પછીથી પર્વતારોહણ સાહિત્ય અને ડોક્યુમેન્ટરીઝમાં પણ લોકપ્રિય બન્યું.
2006માં ઉત્તર તરફથી ચઢાણ કરી રહેલા શેરપા ત્શિરિંગ જાંગબૂએ જણાવ્યું હતું કે તેમને ચટ્ટાનની નીચે બરફથી અંશતઃ ઢંકાયેલો આ મૃતદેહ જોવા મળ્યો હતો. તેમણે બરફ દૂર કરતાં લીલા બૂટ સ્પષ્ટ દેખાયા હતા. ત્યારબાદ ગ્રીન બૂટ્સ અંગેની ચર્ચાઓ ફરીથી તેજ બની હતી.
આ મૃતદેહ ચોટીથી માત્ર લગભગ 350 મીટર દૂર છે. કહેવાય છે કે તોફાની હવામાન અને ઓક્સિજનની અછત વચ્ચે પર્વતારોહીએ અંતિમ ક્ષણોમાં પોતાનો ચહેરો લાલ જાકેટથી ઢાંકી લીધો હતો. ત્યારથી તેનું શરીર લગભગ એ જ સ્થિતિમાં પડેલું છે.
