ભારતભરમાં ગરમીથી ત્રસ્ત લોકો આતુરતાથી ચોમાસાની રાહ જોઈ રહ્યા છે, પરંતુ આ વર્ષે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની એન્ટ્રી અપેક્ષા કરતાં મોડે થઈ રહી છે. શરૂઆતમાં ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)એ કેરળમાં 26 મે સુધી ચોમાસું પહોંચવાની આગાહી કરી હતી, પરંતુ હવે આ તારીખ અનેક વખત બદલાઈ ચૂકી છે. તાજેતરના અનુમાન મુજબ ચોમાસું 3 જૂન આસપાસ કેરળમાં પ્રવેશી શકે છે, જોકે હવામાન નિષ્ણાતો હજુ પણ ચોક્કસ તારીખ અંગે સાવચેત વલણ અપનાવી રહ્યા છે. ચોમાસાના આગમનમાં થયેલો આ વિલંબ માત્ર હવામાનની ઘટના નથી, પરંતુ તે કૃષિ, પાણી સંચાલન અને અર્થતંત્ર માટે પણ મહત્વનો મુદ્દો બની રહ્યો છે.
વારંવાર કેમ બદલાઈ રહી છે ચોમાસાની આગાહી?
આ વર્ષે IMDએ પ્રથમ આગાહી કરી હતી કે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું 26 મેના રોજ કેરળમાં પ્રવેશ કરશે. સામાન્ય રીતે ચોમાસું 1 જૂન આસપાસ કેરળ પહોંચે છે, તેથી આ આગાહી બાદ દેશભરમાં વહેલા વરસાદની આશા જાગી હતી. પરંતુ 26 મે સુધી ચોમાસું કેરળ પહોંચ્યું નહીં. ત્યારબાદ આગાહી 28 મે સુધી આગળ ધપાવવામાં આવી. પછી ફરીથી તેને સામાન્ય સમયગાળા એટલે કે 1 જૂન આસપાસ ગણાવવામાં આવ્યું. હવે નવી માહિતી મુજબ 3 જૂન પહેલાં ચોમાસું આવવાની શક્યતા ઓછી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સતત ત્રીજી વખત આગાહીમાં ફેરફાર થતાં લોકોમાં પ્રશ્નો ઊભા થયા છે કે આખરે ચોમાસું કેમ અટકી રહ્યું છે.
કેરળમાં ચોમાસું જાહેર કરવા માટે કઈ શરતો જરૂરી છે?
ચોમાસું કેરળમાં આવી ગયું હોવાનું જાહેર કરવા માટે માત્ર વરસાદ પૂરતો નથી હોતો. IMD કેટલીક વૈજ્ઞાનિક શરતોના આધારે સત્તાવાર જાહેરાત કરે છે.
સૌપ્રથમ, કેરળના નિર્ધારિત હવામાન કેન્દ્રોમાંથી ઓછામાં ઓછા 60 ટકા કેન્દ્રોમાં સતત વરસાદ નોંધાવવો જરૂરી છે. બીજી શરત મુજબ અરબી સમુદ્ર ઉપર પશ્ચિમ દિશાની પવનો ચોક્કસ ગતિએ વહેતી હોવી જોઈએ. ત્રીજી અને મહત્વપૂર્ણ શરત એ છે કે ઉપગ્રહ ચિત્રોમાં પૂરતા પ્રમાણમાં વાદળો જોવા મળવા જોઈએ. હાલમાં વરસાદ અને ભેજની સ્થિતિ અનુકૂળ હોવા છતાં પશ્ચિમ પવનોની ગતિ નબળી હોવાને કારણે ચોમાસાની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ શકી નથી.
પશ્ચિમ પવનો કેમ બની રહી છે મુખ્ય અડચણ?
હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ કેરળના દરિયાકાંઠા પાસે વહેતી પશ્ચિમ પવનો હજુ પૂરતી મજબૂત બની નથી. આ પવનો ચોમાસાને ભારતના આંતરિક વિસ્તારો સુધી આગળ ધપાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે કેરળના કેટલાક વિસ્તારો અને લક્ષદ્વીપમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી વરસાદી ઝાપટાં જોવા મળી રહ્યા છે, છતાં ચોમાસું સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવા માટે જરૂરી વાતાવરણ હજી તૈયાર થયું નથી.
વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે જૂનના પ્રથમ સપ્તાહ દરમિયાન આ પવનો ધીમે ધીમે મજબૂત બનશે, જેના કારણે ચોમાસું આગળ વધવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે.
બંગાળની ખાડીમાં બનેલા ચક્રવાતની પણ અસર
ચોમાસાના વિલંબ પાછળનું એક કારણ બંગાળની ખાડીમાં બનેલી ચક્રવાતી પરિસ્થિતિ પણ માનવામાં આવી રહી છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકો અનુસાર ચક્રવાતો ઘણી વખત ચોમાસા માટે જરૂરી પવનની દિશા અને ગતિને અસર કરે છે. પરિણામે અરબી સમુદ્રથી આવતા ભેજયુક્ત પવનોનું સંગઠિત પ્રવાહ નબળું પડી શકે છે. આ વર્ષે પણ આવી જ સ્થિતિ સર્જાતા ચોમાસાની પ્રગતિ અપેક્ષા કરતાં ધીમી બની હોવાનું માનવામાં આવે છે.
શું ચોમાસું ખરેખર મોડું ગણાશે?
હાલની સ્થિતિને જોતા ઘણા લોકો ચિંતિત છે કે શું આ વર્ષે ચોમાસું સત્તાવાર રીતે મોડું પડી ગયું છે?
IMDના નિયમો અનુસાર ચોમાસું ત્યારે જ "મોડું" ગણાય છે જ્યારે તે કેરળમાં 8 જૂન સુધી ન પહોંચે. કારણ કે કેરળમાં ચોમાસું પહોંચવાની સામાન્ય તારીખ 1 જૂન છે અને 7 દિવસ સુધીનો સમય સ્વીકાર્ય ભિન્નતા તરીકે ગણવામાં આવે છે.
એટલે કે હાલ ચોમાસામાં વિલંબ જોવા મળી રહ્યો છે, પરંતુ સત્તાવાર રીતે તેને મોડું ગણાવવું હજી વહેલું રહેશે.
અલ નીનો વચ્ચે વધતી ચિંતા
ચોમાસાની આ અનિશ્ચિતતા એવા સમયે જોવા મળી રહી છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે અલ નીનોની અસર અંગે ચેતવણીઓ આપવામાં આવી રહી છે. અલ નીનો સામાન્ય રીતે ભારતમાં વરસાદ ઘટાડવા સાથે જોડાયેલો છે. હવામાન વિભાગે અગાઉ જ સંકેત આપ્યો હતો કે 2026માં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાઈ શકે છે. તાજેતરના અંદાજ મુજબ સમગ્ર ચોમાસા દરમિયાન વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશના આશરે 90 ટકા સુધી સીમિત રહી શકે છે. આ અગાઉના 92 ટકાના અંદાજ કરતાં પણ ઓછું છે. જો અલ નીનો વધુ મજબૂત બનશે તો ખાસ કરીને ચોમાસાના બીજા ભાગમાં મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત જોવા મળી શકે છે.
ખેડૂતો અને અર્થતંત્ર માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે ચોમાસું?
ભારતનું કૃષિ ક્ષેત્ર હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં વરસાદ પર નિર્ભર છે. ચોમાસાની સારી સિઝન માત્ર ખેતી માટે જ નહીં પરંતુ જળાશયો, ડેમો અને ભૂગર્ભ જળના સ્તર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
દેશની વાર્ષિક વરસાદી જરૂરિયાતનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો ચોમાસા દરમિયાન પ્રાપ્ત થાય છે. જો વરસાદ ઓછો પડે તો કૃષિ ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે, જેના કારણે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં વધારો અને મોંઘવારીનું દબાણ વધવાની શક્યતા રહે છે. તેથી ચોમાસાની દરેક હલચલ પર સરકાર, ખેડૂતો અને બજારોની નજીકથી નજર રહે છે.
