અમદાવાદ: મેટ્રોમાં મુસાફરી કરતી વખતે દરેકના મનમાં એક પ્રશ્ન જરૂર થાય છે કે આટલી ભીડ અને વારંવાર ખુલતા દરવાજા છતાં અંદર આટલી સરસ ઠંડક કેવી રીતે રહે છે. હકીકતમાં, મેટ્રો ટ્રેનોમાં સામાન્ય ઘરગથ્થુ એસી નહીં, પરંતુ અત્યંત શક્તિશાળી 'ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ગ્રેડ' કૂલિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
મેટ્રોમાં એસીનું તાપમાન કેટલું સેટ હોય છે?
મેટ્રો કોચની અંદર તાપમાન જાળવવા માટે મેન્યુઅલ નહીં પણ ઓટોમેટિક સિસ્ટમ કામ કરે છે. સામાન્ય રીતે મેટ્રોમાં તાપમાન 22°C થી 25°C ની વચ્ચે સેટ કરવામાં આવે છે. જોકે, આ આંકડો સ્થિર નથી હોતો. મેટ્રોના કોચમાં હાઈ-ટેક સેન્સર્સ લાગેલા હોય છે જે સતત મુસાફરોની સંખ્યા (Load) ને મોનિટર કરે છે. જો કોચમાં ભીડ વધે તો સેન્સર્સ તરત જ એસીને સિગ્નલ આપે છે અને કૂલિંગ પાવર વધારી દેવામાં આવે છે. તેનાથી ઉલટું, જો મુસાફરો ઓછા હોય તો એસી આપોઆપ પાવર ઘટાડી દે છે.
કેટલા ટનનું હોય છે મેટ્રોનું એસી?
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે મેટ્રોના એક કોચમાં જે એસી સિસ્ટમ હોય છે તેની ક્ષમતા 12 ટન કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે. આપણા ઘરમાં સામાન્ય રીતે 1 કે 1.5 ટનનું એસી હોય છે, તેના પરથી તમે મેટ્રોના એસીની તાકાતનો અંદાજ લગાવી શકો છો. આ સિસ્ટમ અંદાજે 42.2 કિલોવોટ વીજળીનો વપરાશ કરે છે અને એક કલાકમાં લગભગ 42 યુનિટ પાવર વાપરે છે. આટલી હાઈ કેપેસિટી હોવાને કારણે જ દરવાજા ખુલતા જે ગરમ હવા અંદર આવે છે, તેને એસી સેકન્ડોમાં ઠંડી કરી દે છે.
HVAC સિસ્ટમ અને તાજી હવાનું રહસ્ય
મેટ્રો ટ્રેનમાં ઠંડક અને હવાની ગુણવત્તા જાળવવા માટેની ટેકનોલોજી અત્યંત આધુનિક હોય છે, જેમાં દરેક મેટ્રો કોચમાં સામાન્ય રીતે બે મોટા HVAC (Heating, Ventilation, and Air Conditioning) યુનિટ્સ કાર્યરત હોય છે. આ અત્યાધુનિક સિસ્ટમ માત્ર તાપમાન જાળવવાનું જ નહીં, પરંતુ કોચની અંદર ઓક્સિજનનું યોગ્ય સ્તર જાળવવાનું મહત્વનું કાર્ય પણ કરે છે. કોચમાં જ્યારે મુસાફરોની ભીડ વધે છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ પણ વધે છે, જેને નિયંત્રિત કરવા માટે ખાસ $CO_2$ સેન્સર્સ લગાવવામાં આવ્યા હોય છે. આ સેન્સર્સ હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વધતા જ તરત સક્રિય થઈ જાય છે અને સિસ્ટમ બહારથી તાજી હવા ખેંચી, તેને ફિલ્ટર કરીને કોચની અંદર મોકલે છે.
આ ઉપરાંત, મેટ્રોની અંદરની ઠંડક જળવાઈ રહે તે માટે તેની બનાવટમાં પણ વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. મેટ્રો કોચની આખી બોડી ખાસ પ્રકારના ઈન્સ્યુલેશન મટીરિયલથી બનેલી હોય છે. આ ઈન્સ્યુલેશન એક રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કામ કરે છે, જે બહારની કાળઝાળ ગરમીને અંદર પ્રવેશતા અટકાવે છે અને અંદરની ઠંડી હવાને લાંબો સમય સુધી ટકાવી રાખે છે. આ જ કારણ છે કે સ્ટેશનો પર વારંવાર દરવાજા ખુલવા છતાં અને મુસાફરોની સતત અવરજવર હોવા છતાં, મેટ્રોની અંદરના તાપમાનમાં કોઈ મોટો ફેરફાર અનુભવાતો નથી અને મુસાફરી આરામદાયક બની રહે છે.
દરવાજા ખુલવા છતાં કેમ નથી ઘટતી ઠંડક?
મેટ્રો ટ્રેનમાં સ્ટેશનો પર વારંવાર દરવાજા ખુલવા છતાં અંદરની ઠંડક જળવાઈ રહેવા પાછળ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ત્રણ મુખ્ય કારણો જવાબદાર છે.
પ્રથમ કારણ મેટ્રોના સ્લાઈડિંગ ગેટની કાર્યપદ્ધતિ છે; આ દરવાજા એટલી ઝડપથી ખુલે છે અને બંધ થાય છે કે બહારની ગરમ હવાને અંદર પ્રવેશવા માટે ખૂબ જ ઓછો સમય મળે છે.
બીજું મહત્વનું કારણ સ્ટેશન કૂલિંગ છે. ખાસ કરીને અંડરગ્રાઉન્ડ મેટ્રો સ્ટેશનો પોતે જ સેન્ટ્રલ એસીથી સજ્જ હોય છે, જેના કારણે જ્યારે મેટ્રોના દરવાજા ખુલે છે ત્યારે બહારની હવા પણ પહેલેથી જ ઠંડી હોય છે, પરિણામે કોચના તાપમાનમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થતો નથી.
ત્રીજું અને સૌથી આધુનિક કારણ એર કર્ટેન (Air Curtain) ટેકનોલોજી છે. કેટલીક અદ્યતન મેટ્રો ટ્રેનોમાં દરવાજાની ઉપરના ભાગે ખાસ એર ડક્ટ્સ રાખવામાં આવે છે, જે દરવાજો ખુલતાની સાથે જ હવાનો એક ઊભો અને તેજ પ્રવાહ છોડે છે. આ હવાનો પ્રવાહ એક અદ્રશ્ય 'પડદા' જેવું કામ કરે છે, જે અંદરની ઠંડી હવાને બહાર જતી અને બહારની ગરમ હવાને અંદર આવતી અટકાવે છે.
આ ત્રણેય પરિબળો ભેગા મળીને મેટ્રોની મુસાફરીને ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં પણ એકદમ આરામદાયક અને ઠંડી રાખે છે.
