Why is Maharishi Patanjali called Father of Yoga : 21 જૂનના પવિત્ર દિવસે સમગ્ર વિશ્વમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આજે યોગ માત્ર ભારત પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ વિશ્વના કરોડો લોકોના જીવનનો અભિન્ન ભાગ બની ગયો છે. વર્ષ 2026માં સમગ્ર વિશ્વ 12મો આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ ઉજવી રહ્યું છે, જેની થીમ “Yoga for Healthy Ageing” એટલે કે “સ્વસ્થ અને સક્રિય વૃદ્ધાવસ્થા માટે યોગ” રાખવામાં આવી છે. આ વર્ષની મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉજવણી પશ્ચિમ બંગાળના કોલકાતા શહેરમાં યોજાઈ રહી છે. યોગ આજે સ્વાસ્થ્ય, માનસિક શાંતિ અને આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે વિશ્વસનીય માર્ગ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે. પરંતુ યોગના ઇતિહાસની વાત આવે ત્યારે એક નામ સૌથી પહેલાં યાદ આવે છે - મહર્ષિ પતંજલિ. તેમને ‘યોગના પિતા’ અથવા ‘યોગના જનક’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રશ્ન એ થાય છે કે હજારો વર્ષ જૂની યોગ પરંપરામાં મહર્ષિ પતંજલિનું સ્થાન એટલું વિશિષ્ટ કેમ છે?
યોગના પિતા પતંજલિ
આપણા પવિત્ર દેશ ભારતમાં યોગની અદભુત પરંપરા હજારો વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે. જોકે પ્રાચીન સમયની વાત કરીએ તો યોગનું આ પવિત્ર અને ગુપ્ત જ્ઞાન ગુરુ અને શિષ્યની પરંપરા દ્વારા માત્ર મૌખિક રીતે જ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી આગળ વધતું હતું. તે જમાનામાં આ જ્ઞાન અલગ-અલગ જગ્યાએ વેરવિખેર હતું અને કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાયેલા ગ્રંથમાં લખાયેલું નહોતું. સામાન્ય લોકો માટે આ અઘરા જ્ઞાનને સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ હતું. બરાબર આ જ સમયે મહર્ષિ પતંજલિનું આગમન થયું અને તેમનું યોગદાન ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું. તેમણે આ આખા વેરવિખેર થયેલા અગાધ જ્ઞાનને એકઠું કર્યું ખૂબ જ ઊંડો અભ્યાસ કર્યો અને તેને એક જ સુંદર પવિત્ર સૂત્રમાં બાંધીને ‘યોગ સૂત્ર’ નામના મહાન અને ઐતિહાસિક ગ્રંથની અદભુત રચના કરી. આ જ સૌથી મોટું અને મુખ્ય કારણ છે કે તેમને આજે આખી દુનિયામાં ખૂબ જ આદર સાથે ‘યોગના જનક’ અથવા પિતા કહેવામાં આવે છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : NEET Re-Exam પહેલાં NTAની મોટી ચૂક? : નાગપુરના વિદ્યાર્થીને અબુ ધાબીનું પરીક્ષા કેન્દ્ર ફાળવાતા હડકંપ
યોગ સૂત્રનું મોટું યોગદાન
મહર્ષિ પતંજલિ દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવેલા આ મહાન ‘યોગ સૂત્ર’ ગ્રંથમાં કુલ 196 પવિત્ર સૂત્રો આપેલા છે. આ બધા જ સૂત્રોની અંદર યોગના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો તેના નિયમો અને તેના રોજિંદા જીવનમાં નિયમિત અભ્યાસ વિશે ખૂબ જ બારીકાઈથી અને સરળ રીતે દુનિયાને સમજાવવામાં આવ્યું છે. મહર્ષિ પતંજલિએ યોગને માત્ર શરીરને બહારથી સુંદર અને ફિટ રાખવાનું કે સામાન્ય કસરત કરવાનું સાધન ક્યારેય નથી માન્યું. તેમણે યોગને એક વિજ્ઞાન તરીકે જોયું જે મન બુદ્ધિ અહંકાર અને આપણી આત્મા વચ્ચે એક અદભુત સંતુલન સ્થાપિત કરવાનો સૌથી પવિત્ર અને મોક્ષનો માર્ગ બતાવે છે. તેમના આ સૂત્રો આજે પણ દુનિયાભરના યોગીઓ માટે માર્ગદર્શક દીવાદાંડી સમાન કામ કરે છે.
અષ્ટાંગ યોગનો મુખ્ય પાયો
મહર્ષિ પતંજલિએ દુનિયાના કલ્યાણ માટે જે સૌથી મોટી ભેટ આપી છે તે છે અષ્ટાંગ યોગ એટલે કે યોગના 8 મહત્વના ચરણ. આ આઠ ચરણોમાં યમ નિયમ આસન પ્રાણાયામ પ્રત્યાહાર ધારણા ધ્યાન અને સમાધિનો સમાવેશ થાય છે. આ આઠ પગલાં આજે પણ આખી દુનિયાભરમાં યોગ શિક્ષણ અને આધ્યાત્મિક સાધનાનો મુખ્ય પાયો ગણાય છે. આ સિદ્ધાંતો માત્ર શારીરિક શુદ્ધિ જ નથી કરતા પરંતુ વ્યક્તિના આંતરિક અને સર્વાંગી વિકાસ પર ખૂબ મોટો ભાર મૂકે છે. તેના નિયમિત પાલનથી માણસ ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાની માનસિક શાંતિ ગુમાવતો નથી અને અંદરથી ખૂબ જ શક્તિશાળી અને ઉર્જાવાન બને છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : ભારતમાં મળ્યું હજારો કરોડોનું સોનું! : વિશાળ ભંડાર જોઈ નિષ્ણાતો પણ રહી ગયા દંગ, શું દેશ બનશે નવો ગોલ્ડ હબ?
લોકોની પહેલી પસંદ યોગ
આજની 21મી સદીની ભારે ભાગદોડ ભરેલી અને વ્યસ્ત જિંદગીમાં માણસ સુખ-સુવિધા પાછળ આંધળી દોટ મૂકી રહ્યો છે જેના કારણે માનસિક તણાવ ભારે ચિંતા ડિપ્રેશન અને અનિયમિત જીવનશૈલી એક સામાન્ય ઘરગથ્થુ સમસ્યા બની ગઈ છે. આવા કપરા અને મુશ્કેલ સમયમાં યોગ લોકો માટે કોઈ વરદાનથી કમ નથી અને તે એક ખૂબ જ સરળ મફત અને અસરકારક ઉપાય બનીને સામે આવ્યો છે. રોજ સવારે માત્ર થોડો સમય નિયમિત યોગ કરવાથી આપણું શરીર લવચીક મજબૂત અને રોગમુક્ત બને છે. તેની સાથે જ પ્રાણાયામ અને શ્વાસ લેવાના જુદા-જુદા અભ્યાસથી આપણા ફેફસાંની ઓક્સિજન ક્ષમતા અદ્ભુત રીતે વધે છે અને મગજનો તણાવ એકદમ ગાયબ થઈ જાય છે. મેડિકલ સાયન્સના ઘણા આધુનિક સંશોધનોમાં પણ હવે એ વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થઈ ચૂક્યું છે કે યોગ ચિંતા અને ડિપ્રેશનના સ્તરને કુદરતી રીતે ઘટાડવામાં ખૂબ જ સકારાત્મક અને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
યોગ વિશે 5 રસપ્રદ તથ્યો
'યોગ' શબ્દનો ઉદ્ભવ સંસ્કૃત ભાષાના મૂળ 'યુજ' શબ્દ પરથી થયો છે જેનો સીધો અર્થ જોડાણ કરવું પરમાત્મા સાથે એકતા સ્થાપવી કે એક થવું એવો થાય છે.
ઇતિહાસકારો અને સંશોધકોના મતે યોગનો આખો ઇતિહાસ આશરે 5000 વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂનો અને સમૃદ્ધ માનવામાં આવે છે.
ભારત દેશના ખાસ આગ્રહ અને સત્તાવાર પ્રસ્તાવ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં 21 જૂનને વૈશ્વિક સ્તરે આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
ઇતિહાસમાં સૌથી પહેલો આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ 21 જૂન 2015 ના રોજ ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ખૂબ જ મોટા પાયે ઉજવવામાં આવ્યો હતો.
ખગોળીય વિજ્ઞાન મુજબ 21 જૂન એ પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધનો આખા વર્ષનો સૌથી લાંબો દિવસ હોય છે અને આ દિવસે સૂર્યપ્રકાશ સૌથી વધુ સમય રહે છે તેથી આ ખાસ તારીખને યોગ દિવસ માટે પસંદ કરીને કુદરત સાથે જોડવામાં આવી છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : રામ મંદિર દાન ચોરી કેસમાં મોટો ખુલાસો! : જૂના CCTV ફૂટેજ ગાયબ, માત્ર 45 દિવસનું જ બેકઅપ ઉપલબ્ધ, SITની તપાસ સામે નવી પડકારજનક સ્થિતિ
ઉપસંહાર
યોગને વૈશ્વિક સ્તરે ગ્લોબલ બ્રાન્ડ અને એક નવી પવિત્ર ઓળખ અપાવવામાં મહર્ષિ પતંજલિની ભૂમિકા ઇતિહાસમાં સોનેરી અક્ષરે લખાયેલી રહેશે. તેમણે યોગને માત્ર સાધુ-સંતો પૂરતો મર્યાદિત ન રાખતા એક વ્યવસ્થિત અને વૈજ્ઞાનિક સ્વરૂપ આપ્યું. તેમણે આવનારી સેંકડો પેઢીઓ માટે જ્ઞાનનો એક એવો અમૂલ્ય અને અખૂટ ભંડાર આપણને સોંપ્યો છે જે આજે સદીઓ પછી પણ કરોડો લોકોને સ્વસ્થ સુખી સંતુલિત અને એકદમ શાંતિપૂર્ણ જીવન જીવવાની સાચી પ્રેરણા પૂરી પાડે છે. તેથી જ જ્યારે પણ યોગ જગત અને તેના લાંબા ઇતિહાસની વાત કરવામાં આવે છે ત્યારે મહર્ષિ પતંજલિનું નામ હંમેશા સૌથી ટોચ પર અત્યંત આદરપૂર્વક લેવામાં આવે છે.
