UCC in MP: મધ્ય પ્રદેશ વિધાનસભાના ચોમાસુ સત્રના પહેલા દિવસે સરકારે વિધાનસભામાં સમાન નાગરિક સંહિતા વિધેયક 2026 (UCC Bill 2026) રજૂ કરી દીધું છે. આ બિલ મધ્ય પ્રદેશ સરકારના મંત્રી ગૌતમ ટેટવાલે વિધાનસભાના પટલ પર મૂક્યું. જો કે, આ બિલ પર વિધાનસભામાં ચર્ચા ક્યારે થશે તેને લઈને અત્યારે કંઈપણ નક્કી નથી. મધ્ય પ્રદેશમાં યુસીસી (UCC) લાગુ થયા પછી કોઈના માટે કોઈ વિશેષ કાયદો નહીં હોય અને તમામ ધર્મના લોકો એક જ કાયદા હેઠળ જીવન જીવશે. જણાવી દઈએ કે સીએમ મોહન યાદવની અધ્યક્ષતામાં જગદીશપુરમાં રવિવારે મળેલી કેબિનેટ બેઠકમાં સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code-UCC) લાગુ કરવા પર સંમતિ આપવામાં આવી હતી.
મધ્ય પ્રદેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા વિધેયક 2026માં લગ્ન, છૂટાછેડા અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપ માટે કડક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે અને આ નિયમો તોડવા પર સજાની જોગવાઈ છે. કેબિનેટ બેઠક બાદ સીએમ મોહન યાદવે માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે, આ ભારતના બંધારણમાં દર્શાવેલા એક સમાનતા, બરાબરી, ન્યાય અને ધર્મનિરપેક્ષતાના વિઝનને સાકાર કરવાની દિશામાં એક ખાસ પગલું છે. તેને મધ્ય પ્રદેશના રહેવાસીઓ માટે, પછી ભલે તેમનો ધર્મ ગમે તે હોય, લગ્ન, છૂટાછેડા, વૈવાહિક વિવાદો સાથે જોડાયેલા ભરણપોષણ, ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપ જેવા અંગત મામલાઓને નિયંત્રિત કરવા માટે એક યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરવાના ઉદ્દેશ્યથી બનાવવામાં આવ્યો છે.
7 પોઈન્ટમાં સમજો મધ્ય પ્રદેશમાં યુસીસી લાગુ થયા પછી શું-શું બદલાશે?
1. આદિવાસી સમુદાયોને મુક્તિ
આ નવો કાયદો ભીલ, ગોંડ, કોરકુ, બૈગા, સહરિયા અને ભારિયા જેવી અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) પર લાગુ થશે નહીં. બંધારણે જેમને પરંપરાગત અધિકારો આપ્યા છે, તેમને આ કાયદામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. જો જમીન-જાયદાદની વહેંચણીને લઈને આમાં કોઈ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ નહીં હોય, તો તેના માટે જૂના 'ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ 1925' ના નિયમોને માન્ય રાખવામાં આવશે.
2. લગ્ન અને છૂટાછેડાના નવા નિયમો
માત્ર એક લગ્ન: હવે દરેક ધર્મ અને સમુદાયની વ્યક્તિ માટે માત્ર એક જ લગ્ન (મોનોગેમી) નો નિયમ રહેશે. પહેલી પત્ની કે પતિના હયાત હોવા છતાં બીજા લગ્ન કરી શકાશે નહીં.
ઉંમર અને નિયંત્રણો: લગ્ન માટે છોકરાની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 21 વર્ષ અને છોકરીની 18 વર્ષ હોવી જરૂરી છે. આપસી સંબંધોમાં (જેમ કે ભાઈ-બહેન કે ખૂબ નજીકના સંબંધીઓ) લગ્ન ત્યાં સુધી નહીં થઈ શકે, જ્યાં સુધી તેમના સમાજની જૂની પરંપરામાં આની છૂટ ન હોય.
ત્રિપલ તલાક અને મૌખિક તલાક બંધ: પંચાયતનો નિર્ણય અથવા સીધા મોઢેથી બોલીને આપવામાં આવેલા છૂટાછેડા હવે સંપૂર્ણપણે ગેરકાનૂની છે. છૂટાછેડા માત્ર અને માત્ર કાનૂની રીતે જ થશે.
લગ્ન રદ કરાવવાનો નવો અધિકાર: મહિલાઓને એક મોટો હક મળ્યો છે—જો પતિએ લગ્ન સમયે અન્ય કોઈ મહિલાને ગર્ભવતી કરી હોય, તો પત્ની તે લગ્નને સમાપ્ત કરાવી શકે છે.
રજિસ્ટ્રેશન જરૂરી: લગ્ન અને છૂટાછેડાનું સરકારી રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું હવે અનિવાર્ય છે. શહેરોમાં આ કામ 'MP ઈ-નગર પાલિકા પોર્ટલ' થી અને ગામડાઓમાં SDM અથવા પંચાયત દ્વારા થશે. જો કે, રજિસ્ટ્રેશન ન થવાથી લગ્ન ગેરકાયદેસર માનવામાં નહીં આવે, પરંતુ અધિકારીઓએ કારણ વગર ફોર્મ રિજેક્ટ કર્યું તો તેમના પર દંડ થશે.
હલાલા પર પ્રતિબંધ: છૂટાછેડા પછી તે જ પતિ સાથે ફરીથી લગ્ન કરવા માટે 'નિકાહ હલાલા' જેવી પ્રથાઓ માટે મજબૂર કરવી હવે એક ગંભીર ગુનો છે, જેના માટે સજા મળશે.
3. બાળકોના અધિકારો
'અવૈધ' (ગેરકાયદેસર) શબ્દનો અંત: હવે કાયદાની નજરમાં કોઈ પણ બાળક 'અવૈધ' કે 'નાજાયઝ' કહેવાશે નહીં. માતા-પિતા પરિણીત હોય કે ન હોય, બાળક ભલે પોતાનું જન્મેલું હોય, દત્તક લીધેલું હોય, સરોગસી કે કોઈ મેડિકલ ટેકનિક (ART) થી થયેલું હોય-તમામને સરખો કાનૂની હક મળશે.
બાળકની ભલાઈ સૌથી ઉપર: જો માતા-પિતા વચ્ચે બાળકને પોતાની પાસે રાખવાનો (કસ્ટડીનો) વિવાદ થાય છે, તો કોર્ટ એ નહીં જુએ કે માતા-પિતાનો શું હક છે, પરંતુ એ જુએ કે બાળકના ભવિષ્ય અને ભલાઈ માટે શું યોગ્ય છે.
4. લિવ-ઈન રિલેશનશિપનું રજિસ્ટ્રેશન
માહિતી આપવી જરૂરી: જો કોઈ કપલ (જોડું) લગ્ન વગર એકસાથે (લિવ-ઈનમાં) રહેવા માંગે છે, તો સાથે રહેવાના 1 મહિનાની અંદર સરકારી રજિસ્ટ્રારને આની લેખિત માહિતી આપવી પડશે.
શરતો: બંનેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઈએ, તેઓ આપસમાં નજીકના સંબંધી ન હોવા જોઈએ, અને બંને પહેલાથી પરણેલા ન હોવા જોઈએ.
માતા-પિતાને સૂચના: જો લિવ-ઈનમાં રહેતા પાર્ટનરની ઉંમર 21 વર્ષથી ઓછી છે, તો તેમના સાથે રહેવાની કે સંબંધ તૂટવાના સમાચાર સીધા તેમના માતા-પિતા કે વાલીઓને મોકલવામાં આવશે. આની એક કોપી લોકલ પોલીસ સ્ટેશનને પણ જશે.
5. લિવ-ઈનમાં રહેતી મહિલાઓ અને બાળકોની સુરક્ષા
બાળકોને હક: લિવ-ઈન રિલેશનશિપથી જન્મનારા બાળકોને સંપૂર્ણપણે કાનૂની માનવામાં આવશે અને તેમને માતા-પિતાની સંપત્તિમાં પૂરો હક મળશે.
ભરણપોષણનો ખર્ચ: જો પુરુષ પાર્ટનર મહિલાને અધવચ્ચે છોડી દે છે, તો મહિલા કોર્ટમાં જઈને પોતાની કાનૂની પત્નીની જેમ જ તેની પાસેથી દર મહિને ગુજારા ભથ્થું (ખર્ચો) માંગી શકે છે.
નિયમ તોડવા પર સજા:
રજિસ્ટ્રેશન વગર 1 મહિનાથી વધુ સમય સાથે રહેવા પર 3 મહિનાની જેલ અથવા 10,000 રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
રજિસ્ટ્રેશન સમયે ખોટી માહિતી આપવા પર 3 મહિનાની જેલ અને 25,000 રૂપિયાનો દંડ થશે.
સરકાર તરફથી નોટિસ મળ્યા પછી પણ જો લિવ-ઈનની માહિતી ન આપી, તો 6 મહિનાની જેલ અને 25,000 રૂપિયાનો દંડ ભોગવવો પડશે.
6. જમીન-જાયદાદ અને વારસાનો નિયમ
દીકરો-દીકરી એક સમાન: માતા-પિતાની સંપત્તિ પર દીકરા અને દીકરીનો બિલકુલ સમાન હક રહેશે, પછી ભલે દીકરી પરિણીત હોય કે કુંવારી.
પતિ-પત્ની અને માતા-પિતાને હક: પતિના અવસાન પર વિધવાને અને પત્નીના અવસાન પર વિધુર (પતિ) ને સમાન હક મળશે. આ ઉપરાંત, જો કોઈ બાળકનું અવસાન થાય છે, તો તેની સંપત્તિમાં તેના જીવનસાથી અને બાળકોની સાથે-સાથે તેના માતા અને પિતા બંનેને સમાન હિસ્સેદાર માનવામાં આવશે.
ગુનેગારોને નો-એન્ટ્રી: જો કોઈ વ્યક્તિ સંપત્તિની લાલચમાં કે કોઈ પણ કારણસર મકાન-માલિક કે વારસદારની હત્યા કરી દે છે અથવા તેમાં મદદ કરે છે, તો તેને વસિયત કે વારસામાંથી ફૂટી કોડી પણ નહીં મળે.
વારસદાર ન હોવા પર: જો કોઈ મૃતકનો દૂર-દૂર સુધી કોઈ કાનૂની વારસદાર ન મળે, તો તેની આખી સંપત્તિ સરકારી તિજોરીમાં (રાજ્ય પાસે) જતી રહેશે.
7. પોતાની મરજીથી વસિયત લખવાની આઝાદી
હવે કોઈ પણ પુખ્ત વયની અને માનસિક રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિ પોતાની જાતે કમાયેલી કે પરંપરાગત (પૈતૃક) 100% સંપત્તિ પોતાની મરજીથી કોઈને પણ વસિયત કરી શકે છે. પહેલા કેટલાક ધર્મોમાં નિયમ હતો કે તમે તમારી આખી સંપત્તિ કોઈ એક વ્યક્તિને ન આપી શકો (જેમ કે મુસ્લિમ કાયદામાં માત્ર ત્રીજા ભાગની સંપત્તિની જ વસિયત થઈ શકતી હતી), તે તમામ નિયંત્રણો હવે ખતમ થઈ ગયા છે.
લિવ-ઈન રિલેશનશિપનું રજિસ્ટ્રેશન
માહિતી આપવી જરૂરી: જો કોઈ કપલ (જોડું) લગ્ન વગર એકસાથે (લિવ-ઈનમાં) રહેવા માંગે છે, તો સાથે રહેવાના 1 મહિનાની અંદર સરકારી રજિસ્ટ્રારને આની લેખિત માહિતી આપવી પડશે.
શરતો: બંનેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઈએ, તેઓ આપસમાં નજીકના સંબંધી ન હોવા જોઈએ, અને બંને પહેલાથી પરણેલા ન હોવા જોઈએ.
માતા-પિતાને સૂચના: જો લિવ-ઈનમાં રહેતા પાર્ટનરની ઉંમર 21 વર્ષથી ઓછી છે, તો તેમના સાથે રહેવાની કે સંબંધ તૂટવાના સમાચાર સીધા તેમના માતા-પિતા કે વાલીઓને મોકલવામાં આવશે. આની એક કોપી લોકલ પોલીસ સ્ટેશનને પણ જશે.
