ભોપાલના નવાબની પૈતૃક સંપત્તિને લગતા લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા કાનૂની વિવાદમાં મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. આ નિર્ણયથી બોલિવૂડ અભિનેતા સૈફ અલી ખાન અને તેમના પરિવારને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. જબલપુર ખાતેની મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટની બેન્ચે 25 વર્ષ જૂના ભોપાલની ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને રદ કરીને આ કેસની ફરીથી સુનાવણી કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ નિર્ણય ભોપાલના અંતિમ નવાબ મોહમ્મદ હમીદુલ્લા ખાનની સંપત્તિના વારસદારો સાથે જોડાયેલા વિવાદનો એક નવો અધ્યાય ખોલે છે.
દાયકાઓથી ચાલી રહ્યો છે પટૌડી પરિવારનો સંપત્તિનો વિવાદ
આ વિવાદ ભોપાલ રિયાસતના અંતિમ નવાબ હમીદુલ્લા ખાનની સંપત્તિના વહેંચણીને લઈને છે, જેમનું 1960માં અવસાન થયું હતું. નવાબ હમીદુલ્લા ખાનની ત્રણ પુત્રીઓ હતી: આબિદા સુલતાન, સાજિદા સુલતાન અને કમર તાજ રબિયા સુલતાન. આબિદા સુલતાને 1950માં ભારત છોડીને પાકિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું અને ભારતીય નાગરિકત્વનો ત્યાગ કર્યો હતો, જેના કારણે તેમના હિસ્સાની સંપત્તિને "એનિમી પ્રોપર્ટી" (શત્રુ સંપત્તિ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, સાજિદા સુલતાન ભારતમાં જ રહી અને તેમણે પટૌડીના નવાબ ઇફ્તિખાર અલી ખાન સાથે લગ્ન કર્યા, જેઓ સૈફ અલી ખાનના દાદા હતા. સાજિદા સુલતાનને 1962માં ભારત સરકાર દ્વારા નવાબ હમીદુલ્લા ખાનના વારસદાર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી હતી, જે ભોપાલ મર્જર એગ્રીમેન્ટ 1949 અને બંધારણની કલમ 366(22)ના આધારે હતી.
2000માં ભોપાલની ટ્રાયલ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે સંપત્તિના વારસદાર તરીકે સાજિદા સુલતાન અને તેમના વંશજો, એટલે કે સૈફ અલી ખાન, તેમની માતા શર્મિલા ટાગોર, અને તેમની બહેનો સોહા અને સબા અલી ખાનને માન્યતા આપવામાં આવે. આ ચુકાદો પ્રિમોજેનિચર (વરિષ્ઠતાના સિદ્ધાંત) પર આધારિત હતો, જેમાં નવાબની સંપૂર્ણ સંપત્તિ એક જ વારસદારને મળે છે. જોકે, નવાબના અન્ય વારસદારો, જેમાં હમીદુલ્લા ખાનના મોટા ભાઈ ઓબેદુલ્લા ખાનના વંશજો અને અન્ય પરિવારના સભ્યો જેવા કે બેગમ સુરૈયા રાશિદ અને કમર તાજ રબિયા સુલતાન શામેલ હતા, તેમણે 1999માં આ ચુકાદાને પડકાર્યો હતો. તેમનો દાવો હતો કે નવાબની ખાનગી સંપત્તિનું વિભાજન મુસ્લિમ પર્સનલ લો (શરિયત) એક્ટ, 1937 અનુસાર થવું જોઈએ, જે સમાન વહેંચણીની હિમાયત કરે છે.
હાઇકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય પલટ્યો
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટની જબલપુર બેન્ચે, જસ્ટિસ સંજય દ્વિવેદીની સિંગલ બેન્ચે, 30 જૂન, 2025ના રોજ આ કેસની સુનાવણી કરી. કોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના 2000ના ચુકાદાને રદ કર્યો અને આદેશ આપ્યો કે આ કેસની ફરીથી સુનાવણી થાય. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે ટ્રાયલ કોર્ટે એલાહાબાદ હાઈકોર્ટના તલત ફાતિમા હસન કેસના ચુકાદાને આધારે નિર્ણય લીધો હતો, જે હવે રદ થઈ ગયો છે. કોર્ટે એમ પણ નોંધ્યું કે ટ્રાયલ કોર્ટે એ હકીકતને ધ્યાનમાં લીધી નથી કે ભોપાલ થ્રોન સક્સેસન એક્ટ, 1947ને સુપ્રીમ કોર્ટે રદ કરી દીધો હતો, અને તેથી નવાબની ખાનગી સંપત્તિનું વિભાજન રાજવી વારસા સાથે જોડાયેલું નથી, પરંતુ મુસ્લિમ પર્સનલ લો અનુસાર થવું જોઈએ.
હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટને આદેશ આપ્યો કે આ કેસની સુનાવણી એક વર્ષની અંદર પૂર્ણ કરવામાં આવે. આ નિર્ણયથી સૈફ અલી ખાન અને તેમના પરિવારની સંપત્તિના અધિકારો પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થયું છે, કારણ કે હવે સંપત્તિનું વિભાજન નવાબના તમામ કાયદેસર વારસદારો વચ્ચે થઈ શકે છે.
એનિમી પ્રોપર્ટી એક્ટની જટિલતાઓ
આ કેસની જટિલતા એનિમી પ્રોપર્ટી એક્ટ, 1968ને કારણે વધુ વધી છે. આ કાયદા અનુસાર, ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન બાદ પાકિસ્તાનમાં સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓની સંપત્તિને ભારત સરકાર દ્વારા "શત્રુ સંપત્તિ" તરીકે જાહેર કરી શકાય છે. આબિદા સુલતાનના પાકિસ્તાન સ્થળાંતરને કારણે 2014માં કસ્ટોડિયન ઓફ એનિમી પ્રોપર્ટી ડિપાર્ટમેન્ટે પટૌડી પરિવારની ભોપાલ અને રાયસેનમાં આવેલી સંપત્તિઓને શત્રુ સંપત્તિ તરીકે જાહેર કરી હતી. આ સંપત્તિઓનું મૂલ્ય લગભગ 15,000 કરોડ રૂપિયા હોવાનું અંદાજવામાં આવે છે, જેમાં ફ્લેગ સ્ટાફ હાઉસ, નૂર-ઉસ-સબાહ પેલેસ, અને અહમદાબાદ પેલેસ જેવી ઐતિહાસિક ઇમારતો શામેલ છે.
સૈફ અલી ખાને 2015માં આ નિર્ણયને પડકારતી અરજી દાખલ કરી હતી અને અસ્થાયી સ્ટે મેળવ્યો હતો. જોકે, 13 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ હાઈકોર્ટે આ સ્ટે રદ કરી દીધો અને સૈફની અરજી ફગાવી દીધી. કોર્ટે સૈફ અને તેમના પરિવારને એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં અપીલ કરવા માટે 30 દિવસનો સમય આપ્યો હતો, પરંતુ આ સમયમર્યાદા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને કોઈ અપીલ દાખલ ન થતાં, આ સંપત્તિઓ હવે સરકાર દ્વારા અધિગ્રહણ માટે કાયદેસર રીતે લાયક છે. ભોપાલ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર ટૂંક સમયમાં આ સંપત્તિઓનું અધિગ્રહણ શરૂ કરી શકે છે.
