દિલ્હીની બેઠક પછી કર્ણાટકમાં સત્તા પરિવર્તનનો કાઉન્ટડાઉન શરૂ?
કર્ણાટકમાં કોંગ્રેસ સરકારના નેતૃત્વને લઈને છેલ્લા ઘણા સમયથી ચાલી રહેલી આંતરિક ખેંચતાણ હવે નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચી હોવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, કર્ણાટકમાં ટૂંક સમયમાં જ મોટા પાયે નેતૃત્વ પરિવર્તન થઈ શકે છે અને મુખ્યમંત્રી સિદ્ધારામૈયા આગામી થોડા દિવસોમાં રાજીનામું આપી શકે છે. સૂત્રોના હવાલે જાણવા મળ્યું છે કે સિદ્ધારામૈયાને હાઇકમાન દ્વારા પાવર-શેરિંગ ફોર્મ્યુલા અંગે સ્પષ્ટ જાણ કરી દેવામાં આવી છે અને હવે ડીકે શિવકુમાર માટે મુખ્યમંત્રી પદનો રસ્તો લગભગ સાફ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
મળતા અહેવાલ મુજબ, સિદ્ધારામૈયા 28 મેના રોજ મુખ્યમંત્રી પદેથી રાજીનામું આપી શકે છે. તે પહેલાં તેઓ બુધવારે બેંગલુરુમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રેસ કોન્ફરન્સને સંબોધે તેવી શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દિલ્હીમાં યોજાયેલી હાઇપ્રોફાઇલ બેઠક પછી જ આ રાજકીય હલચલ અચાનક વધુ તેજ બની છે.
26 મેના રોજ દિલ્હીમાં કોંગ્રેસના ટોચના નેતાઓની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. જેમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગે, રાહુલ ગાંધી, મુખ્યમંત્રી સિદ્ધારામૈયા, ઉપમુખ્યમંત્રી ડીકે શિવકુમાર, સંગઠન મહાસચિવ કેસી વેણુગોપાલ અને કર્ણાટકના પ્રભારી રણદીપ સિંહ સુરજેવાલા સામેલ રહ્યા હતા. સત્તાવાર રીતે આ બેઠકને રાજ્યસભા અને કર્ણાટક વિધાન પરિષદની આગામી ચૂંટણીઓની વૂહરચના તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ બેઠક બાદ સૂત્રો દ્વારા જે વિગતો બહાર આવી છે તે કર્ણાટકમાં કોઈ મોટા સત્તા પરિવર્તન તરફ જ સ્પષ્ટ ઈશારો કરે છે.
ડીકે શિવકુમાર માટે હાઇકમાનનો ગ્રીન સિગ્નલ?
મળતા અહેવાલમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે કોંગ્રેસ હાઇકમાનના મોટાભાગના વરિષ્ઠ નેતાઓ હવે સત્તાની કમાન ડીકે શિવકુમારને સોંપવાના પક્ષમાં છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી દિલ્હીના રાજકીય ગલિયારાઓમાં ચાલી રહેલી બેઠકોના દોર બાદ એ બાબતે સહમતિ બનતી દેખાઈ રહી છે કે કર્ણાટકમાં નેતૃત્વ પરિવર્તનમાં હવે વધુ વિલંબ કરવો જોઈએ નહીં. ડીકે શિવકુમાર હાલમાં રાજ્યના ઉપમુખ્યમંત્રી છે અને તેઓ કર્ણાટક કોંગ્રેસના સૌથી મજબૂત તેમજ 'ટ્રબલશૂટર' સંગઠનાત્મક નેતા તરીકેની પકડ ધરાવે છે.
વર્ષ 2023ની કર્ણાટક વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામો આવ્યા ત્યારથી જ સિદ્ધારામૈયા અને ડીકે શિવકુમાર વચ્ચે સત્તાની સરખી વહેંચણી (પાવર-શેરિંગ ફોર્મ્યુલા) અંગેની ચર્ચાઓ રાજકીય વર્તુળોમાં વહેતી થઈ હતી. તે સમયે કોંગ્રેસે કોઈપણ ચોક્કસ મુખ્યમંત્રી ચહેરો જાહેર કર્યા વિના સામૂહિક નેતૃત્વમાં ચૂંટણી લડી હતી. ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે ભવ્ય બહુમતી મેળવી અને લાંબી ખેંચતાણ બાદ અંતે અનુભવી સિદ્ધારામૈયા મુખ્યમંત્રી બન્યા, જ્યારે પ્રદેશ અધ્યક્ષ ડીકે શિવકુમારને ઉપમુખ્યમંત્રી પદ અને સંગઠનમાં પ્રભાવશાળી ભૂમિકાથી સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. હવે મીડિયા અહેવાલો પ્રમાણે, શિવકુમાર કેમ્પ લાંબા સમયથી હાઇકમાન સામે દબાણ બનાવી રહ્યો હતો કે પૂર્વ નિર્ધારિત સમજૂતી મુજબ હવે તેમને સત્તાની કમાન મળવી જોઈએ.
જોકે, આ સંભવિત ફેરફાર માત્ર બે વ્યક્તિગત નેતાઓ વચ્ચેની પદબદલી નથી, તેની પાછળ ઊંડા સામાજિક સમીકરણો પણ છુપાયેલા છે. કર્ણાટક કોંગ્રેસમાં સિદ્ધારામૈયા સામાજિક ન્યાય, ઓબીસી અને 'અહિંડા' (AHINDA - લઘુમતી, પછાત વર્ગ અને દલિતોનું ગઠબંધન) રાજનીતિના સૌથી મોટા અને સર્વસ્વીકૃત ચહેરા છે. બીજી તરફ, ડીકે શિવકુમાર પાર્ટીના સંગઠન, આર્થિક સંસાધનો અને રાજ્યના પ્રભાવશાળી 'વોક્કાલિગા' સમુદાયના મજબૂત આધાર સ્તંભ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેથી હાઇકમાન માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે શિવકુમારની તાજપોશી કરતી વખતે સિદ્ધારામૈયાના રાજકીય કદ અને તેમના વિશાળ સમર્થક વોટબેંક વર્ગને કેવી રીતે નારાજગીથી બચાવી રાખવો.
સિદ્ધારામૈયા માટે રાજ્યસભા અને દિલ્હીની મોટી ભૂમિકા?
આ આખી ગોઠવણમાં સૂત્રો દ્વારા સામે આવી રહેલી સૌથી રસપ્રદ માહિતી એ છે કે સિદ્ધારામૈયાને સન્માનજનક વિદાય આપવા માટે તેમને રાજ્યસભા મોકલીને દિલ્હીની કેન્દ્રીય રાજનીતિમાં મોટી અને સક્રિય જવાબદારી સોંપવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. 'એનડીટીવી'ના અહેવાલ મુજબ, તેમને સંસદના ઉપલા ગૃહમાં મોકલવાનો અને રાષ્ટ્રીય સંગઠનમાં મહત્વપૂર્ણ હોદ્દો આપવાનો ફોર્મ્યુલા અત્યારે ટેબલ પર છે, જોકે સિદ્ધારામૈયાએ હજુ આ ઓફર સ્વીકારવા અંગે પોતાનો અંતિમ નિર્ણય જાહેર કર્યો નથી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, કોંગ્રેસ હાઇકમાન ઈચ્છે છે કે સિદ્ધારામૈયા રાષ્ટ્રીય સ્તરે ભાજપ સામે પાર્ટીના મુખ્ય ઓબીસી ચહેરા તરીકે ઉભરી આવે. અહેવાલમાં સૂત્રોના હવાલે જણાવાયું છે કે આગામી સમયના રાજકીય પડકારો અને લોકસભા ચૂંટણીના બદલાયેલા પરિદ્રશ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કોંગ્રેસ દેશભરમાં સામાજિક ન્યાય અને જાતિગત જનગણનાની પોતાની રણનીતિને વધુ ધારદાર બનાવવા માંગે છે. આ જ કારણ છે કે સિદ્ધારામૈયાને દિલ્હી બોલાવવાનો વિચાર માત્ર પ્રાદેશિક "સમાધાન" પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે કોંગ્રેસની લાંબાગાળાની રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચનાનો એક મહત્વનો ભાગ હોઈ શકે છે.
પરંતુ આ ફોર્મ્યુલાનો અમલ કરવો ધારેલો એટલો સહેલો નથી. અહેવાલ મુજબ, સિદ્ધારામૈયા હજુ આ પ્રસ્તાવ માટે માનસિક રીતે સંપૂર્ણ તૈયાર થયા નથી. તેઓ બેંગલુરુ પરત ફરીને પોતાના નજીકના મંત્રીઓ, ધારાસભ્યો તથા વિશ્વાસુ સાથીઓ સાથે ગુપ્ત ચર્ચા કરી રહ્યા છે. જો તેઓ સ્વેચ્છાએ રાજીનામું આપે તો જ શિવકુમાર માટે સીએમ પદનો માર્ગ સરળ બનશે, પરંતુ જો સિદ્ધારામૈયા અંતિમ ક્ષણે કોઈ આનાકાની કે અસંતોષ દર્શાવે, તો કોંગ્રેસ હાઇકમાનને દિલ્હીથી ફરી એકવાર વાટાઘાટોનો નવો દોર શરૂ કરવો પડી શકે છે.
કોંગ્રેસનો જાહેર ઇનકાર અને અંદરખાને બદલાવની સંપૂર્ણ તૈયારી
આ સમગ્ર હલચલમાં ભારતીય રાજનીતિની રૂઢિગત શૈલી મુજબનો જ એક મોટો વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ સચોટ સૂત્રો એવો દાવો કરે છે કે સિદ્ધારામૈયાને પદ છોડવા માટે સ્પષ્ટ કહી દેવાયું છે અને ડીકે શિવકુમારની સત્તાવાર વરણી માટેની પ્રક્રિયા આગળ વધી ગઈ છે; તો બીજી તરફ કોંગ્રેસના સત્તાવાર પ્રવક્તાઓ જાહેરમાં નેતૃત્વ બદલાવની વાતને સરેઆમ નકારી રહ્યા છે. કેસી વેણુગોપાલે દિલ્હીની બેઠક બાદ પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે, "આ બેઠક માત્ર રાજ્યસભા અને કર્ણાટક વિધાન પરિષદની આગામી બેઠકોની વૂહરચના પૂરતી સીમિત હતી, મુખ્યમંત્રી બદલવાની ચર્ચાઓ તદ્દન પાયાવિહોણી છે."
આ પ્રકારની જાહેર અને ખાનગી રાજનીતિની દ્વિમુખી વૂહરચના કોંગ્રેસ હાઇકમાન માટે નવી નથી. કોઈપણ મોટા નેતૃત્વ પરિવર્તન અથવા મુખ્યમંત્રીની અદલાબદલી પહેલાં રાજકીય પક્ષો ઘણી વખત સત્તાવાર સ્તરે ઇનકારનું વલણ અપનાવે છે, જેથી કરીને અંતિમ તબક્કાની વાટાઘાટો અને અસંતુષ્ટોને મનાવવાનું કામ કોઈ વિવાદ વિના શાંતિથી પૂરું થઈ શકે. કર્ણાટકના કિસ્સામાં પણ બરાબર એ જ પ્રસ્થાપિત પેટર્ન જોવા મળી રહી છે. કેમેરા સામે “કોઈ ચર્ચા નથી” ના દાવા થઈ રહ્યા છે, પરંતુ પડદા પાછળના અહેવાલો સતત સૂચવે છે કે કર્ણાટકમાં સત્તાનું સંતુલન બદલવા માટેનો સંપૂર્ણ 'ટ્રાંઝિશન પ્લાન' તૈયાર કરી લેવાયો છે.
જો બધું નક્કી થયા મુજબ આગળ વધે અને 28 મેના રોજ સિદ્ધારામૈયા રાજીનામું આપી દે, તો તે પછીની વૈધાનિક પ્રક્રિયા અંતર્ગત કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય દળની (CLP) ઔપચારિક બેઠક બોલાવવામાં આવશે. જેમાં નવા નેતાની પસંદગી, રાજ્યપાલ સમક્ષ સરકાર રચવાનો દાવો અને શપથવિધિ જેવા પરંપરાગત તબક્કાઓ હાથ ધરાશે. ડીકે શિવકુમારનું નામ રેસમાં સૌથી આગળ અને લગભગ ફાઇનલ હોવા છતાં, નવી સરકારમાં પ્રાદેશિક સંતુલન જાળવવું, મંત્રીમંડળની પુનઃરચના કરવી, જાતિગત સમીકરણો સાચવવા અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે સિદ્ધારામૈયા કેમ્પના ધારાસભ્યોમાં ઉભો થઈ શકે તેવો અસંતોષ ડામવો - તે કોંગ્રેસ હાઇકમાન માટે સૌથી કપરા ચઢાણ સાબિત થશે.
આ સમાચાર અત્યારે કેમ મહત્વના છે?
કોંગ્રેસ પક્ષ માટે કર્ણાટક માત્ર એક સામાન્ય રાજ્ય સરકાર નથી; તે સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં પાર્ટીની સૌથી મજબૂત, આર્થિક રીતે સક્ષમ અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ સત્તાકેન્દ્રિત રાજકીય જમીન છે. વર્ષ 2023માં મેળવેલી પ્રચંડ જીત બાદ કોંગ્રેસે દેશભરમાં આ જ રાજ્યમાંથી પોતાની પાંચ મુખ્ય 'ગેરંટી યોજનાઓ', પ્રગતિશીલ સામાજિક ન્યાયની રાજનીતિ અને મજબૂત પ્રાદેશિક નેતૃત્વનું એક નવું જ મોડલ રજૂ કર્યું હતું. હવે જો સત્તાના મધ્યકાળમાં આ પ્રકારે મોટો ફેરફાર થાય છે, તો તે કોંગ્રેસના આંતરિક પાવર-શેરિંગ અને મોડલ મેનેજમેન્ટ માટે અગ્નિપરીક્ષા સમાન બની રહેશે.
ડીકે શિવકુમારને મુખ્યમંત્રી પદ સોંપવાનો નિર્ણય કોંગ્રેસના પાયાના કાર્યકરો અને પ્રાદેશિક નેતાઓમાં એવો હકારાત્મક સંદેશ વહેતો કરશે કે વફાદાર અને લાંબા સમય સુધી રાહ જોનારા સંગઠનાત્મક નેતાઓની મહેનતની કદર થાય છે. બીજી તરફ, સિદ્ધારામૈયા જેવા કદાવર નેતાને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્થાપિત કરીને કોંગ્રેસ ઓબીસી અને વંચિતો પ્રત્યેના પોતાના એજન્ડાને આગામી રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ માટે વધુ મજબૂત બનાવી શકશે. પરંતુ આ બંને અપેક્ષાઓ ત્યારે જ ફળીભૂત થઈ શકે જ્યારે આ સત્તા પરિવર્તનની પ્રક્રિયા અત્યંત શાંતિપૂર્ણ રીતે, ગૌરવપૂર્ણ ઢબે અને પક્ષમાં કોઈપણ પ્રકારના આંતરિક બળવા કે જૂથબંધી વિના સંપન્ન થાય.
હાલની રાજકીય સ્થિતિને જોતાં સૌથી સચોટ અને વિશ્વાસનીય ડેવલપમેન્ટ એ જ છે કે કર્ણાટકમાં સત્તાના સુકાન બદલવા માટે હાઇકમાનના સ્તરે અત્યંત ગંભીર પ્રયાસો આખરી તબક્કામાં છે અને સિદ્ધારામૈયા 28 મેના રોજ પદત્યાગ કરી શકે છે. જોકે, જ્યાં સુધી રાજભવન તરફથી કોઈ સત્તાવાર પત્ર બહાર ન પડે ત્યાં સુધી આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને “ઉચ્ચ સૂત્રો આધારિત બ્રેકિંગ પોલિટિકલ ડેવલપમેન્ટ” તરીકે જ જોવો જોઈએ. આગામી 24થી 48 કલાક કર્ણાટક જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશની રાજનીતિ અને કોંગ્રેસના ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થવાના છે.
