ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) એ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ મેળવી છે. ISRO એ જણાવ્યું છે કે તેના ચંદ્રયાન-2 ઓર્બિટરે પ્રથમવાર ચંદ્રની સપાટી પર સૌર કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME) ની સીધી અસરનું અવલોકન કર્યું છે.
આ શોધ ચંદ્રના Chandrayaan-2 Atmospheric Composition Explorer-2 (CHACE-2) સાધન દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જે ઓર્બિટરના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણોમાંનું એક છે.
ચંદ્રના વાતાવરણમાં નોંધપાત્ર દબાણ વધારો
ISROના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે CME ચંદ્રની સપાટી સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે ચંદ્રના અત્યંત પાતળા વાતાવરણ — ડેન્સાઈડ એક્સોસ્ફિયર — માં કુલ દબાણ અને અણુ-પરમાણુ ઘનતામાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો.
અવકાશ એજન્સીએ નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે,
“આ વધારો અગાઉના સૈદ્ધાંતિક મોડેલો સાથે સુસંગત છે, જે આવા પ્રભાવની આગાહી કરતા હતા. પરંતુ CHACE-2 એ પહેલી વાર તેનું સીધું અવલોકન કર્યું છે.”
કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME) શું છે?
સૂર્ય સતત અગ્નિના વિસ્ફોટો ઉત્પન્ન કરે છે. આ વિસ્ફોટોમાંથી ચાર્જ્ડ પ્લાઝ્મા અને ચુંબકીય ક્ષેત્રો અવકાશમાં વિશાળ ગતિથી ફેંકાય છે.
આ જ પ્રક્રિયાને Coronal Mass Ejection કહેવામાં આવે છે.
આવો CME જો પૃથ્વી કે ચંદ્રની દિશામાં જાય, તો તે બંનેના વાતાવરણ, ઉપગ્રહો અને અવકાશ મિશનો પર અસર કરી શકે છે.
અવલોકન તક શા માટે ખાસ હતી?
આ ઘટના 10 મે 2024 ના રોજ નોંધાઈ હતી, જ્યારે સૂર્યમાંથી સતત CME ની શ્રેણી ચંદ્ર તરફ પ્રકાશિત થઈ હતી.
આ સમયે ચંદ્રની સપાટી પર રહેલા અણુઓ CME ની અસરથી તૂટી પડ્યા અને બાહ્યમંડળમાં ફેલાઈ ગયા, જેના કારણે ચંદ્રના વાતાવરણની ઘનતા અને દબાણમાં અસ્થાયી વધારો નોંધાયો.
આ શોધનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ
ISROએ જણાવ્યું કે આ શોધ ચંદ્રના વાતાવરણ પર સૌર પ્રવૃત્તિની સીધી અસર અંગે મૂલ્યવાન માહિતી આપે છે.
આ માહિતી ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર માનવ વસાહતો અને સ્થિર વૈજ્ઞાનિક પાયાના સ્થાપન માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
એજન્સીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આવી અતિસક્રિય સૌર ઘટનાઓ ચંદ્રના વાતાવરણને અસ્થાયી રીતે બદલી શકે છે, જે લાંબા ગાળાના અવકાશ મિશન માટે મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની શકે છે.
