Iron Dome Interceptor Missile: ભારત વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં ઝડપથી પોતાની ઓળખ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત' અભિયાન હેઠળ દેશમાં આધુનિક શસ્ત્રો અને સંરક્ષણ પ્રણાલીઓના સ્થાનિક ઉત્પાદન પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. હવે આ દિશામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક પગલું ભરાઈ શકે છે. ઇઝરાયલની અદ્યતન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ 'આયર્ન ડોમ' માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોના ઉત્પાદન માટે ભારતને કેન્દ્ર બનાવવાની તૈયારી ચાલી રહી હોવાનું સામે આવ્યું છે. જો આ યોજના અમલમાં આવશે તો પ્રથમ વખત ઇઝરાયલ અને અમેરિકા બહાર આયર્ન ડોમ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોનું ઉત્પાદન ભારતમાં થશે. આ માત્ર સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતને વૈશ્વિક ડિફેન્સ સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવશે. સાથે જ દેશ માટે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, રોજગાર, રોકાણ અને નિકાસની નવી તકો પણ ઊભી થશે.
ભારતમાં ઉત્પાદન માટે રાફેલની અનેક કંપનીઓ સાથે ચર્ચા
અહેવાલો અનુસાર, ઇઝરાયલની અગ્રણી સંરક્ષણ કંપની રાફેલ એડવાન્સ્ડ ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ ભારતમાં આયર્ન ડોમ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોની પ્રોડક્શન લાઇન સ્થાપવા માટે અનેક ભારતીય સંરક્ષણ કંપનીઓ સાથે ચર્ચા કરી રહી છે. હાલમાં આ અંગે પ્રાથમિક સ્તરે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. જો બંને પક્ષો વચ્ચે કરાર થાય તો ભારત આયર્ન ડોમ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોના ઉત્પાદન માટેનું વિશ્વનું ત્રીજું મુખ્ય કેન્દ્ર બનશે. અત્યાર સુધી આ મિસાઇલોનું ઉત્પાદન માત્ર ઇઝરાયલ અને અમેરિકા સુધી મર્યાદિત રહ્યું છે.
'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત'ને મળશે મોટો વેગ
ભારત સરકાર છેલ્લા ઘણા સમયથી વૈશ્વિક સંરક્ષણ કંપનીઓને દેશમાં ઉત્પાદન કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાનો, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ભારતને સંરક્ષણ નિકાસ ક્ષેત્રે અગ્રણી દેશ તરીકે ઉભું કરવાનો છે. આયર્ન ડોમ ઇન્ટરસેપ્ટરનું સ્થાનિક ઉત્પાદન શરૂ થવાથી ભારતમાં આધુનિક મિસાઇલ ટેક્નોલોજીનું ઉત્પાદન વધશે, ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા રોજગાર સર્જાશે અને સ્થાનિક ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમને પણ નવી ગતિ મળશે.
હાલમાં ક્યાં બને છે આયર્ન ડોમ ઇન્ટરસેપ્ટર?
હાલમાં આયર્ન ડોમ માટેની ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોનું મુખ્ય ઉત્પાદન ઉત્તર ઇઝરાયલમાં કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત અમેરિકાની અગ્રણી સંરક્ષણ કંપની રેથિયોન સાથે ભાગીદારીમાં અમેરિકા ખાતે પણ એક પ્રોડક્શન લાઇન કાર્યરત છે. જો ભારતમાં નવી પ્રોડક્શન સુવિધા શરૂ થશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન વધુ મજબૂત બનશે, ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને વિશ્વભરમાં વધતી માંગને વધુ ઝડપથી પૂરી કરી શકાશે.
ભારત-ઇઝરાયલ વચ્ચે પહેલેથી જ મજબૂત છે સંરક્ષણ ભાગીદારી
ભારત અને ઇઝરાયલ છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સંરક્ષણ ક્ષેત્રે વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર રહ્યા છે. બંને દેશોએ સંયુક્ત રીતે બરાક-8 (Barak-8) લાંબા અંતરની સરફેસ-ટુ-એર મિસાઇલ સિસ્ટમ વિકસાવી છે, જે હાલમાં ભારતીય સેના, નૌકાદળ અને વાયુસેનામાં સફળતાપૂર્વક સેવા આપી રહી છે. તે ઉપરાંત ડ્રોન, રડાર, મિસાઇલ સિસ્ટમ, સર્વેલન્સ ટેક્નોલોજી અને એર ડિફેન્સ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે સતત સહયોગ વધતો રહ્યો છે. આ નવી પહેલ તે ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની વધી રહી છે માંગ
તાજેતરના વર્ષોમાં પશ્ચિમ એશિયા સહિત વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં વધતા સંઘર્ષોને કારણે એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. મિસાઇલ હુમલા અને ડ્રોન હુમલાથી સુરક્ષા માટે અનેક દેશો હવે અદ્યતન એર ડિફેન્સ ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ કરી રહ્યા છે. આ સ્થિતિમાં ભારતને ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવવાથી રાફેલ કંપનીને વૈશ્વિક બજારમાં ઝડપી સપ્લાય કરવાની સુવિધા મળશે. સાથે જ ભારતમાંથી અન્ય મિત્ર દેશોને પણ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોની નિકાસ કરવાની સંભાવનાઓ વધશે.
ભારત પણ વિકસાવી રહ્યું છે સ્વદેશી એર ડિફેન્સ શિલ્ડ
આ દરમિયાન ભારત પણ સંપૂર્ણ સ્વદેશી એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ વિકસાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. મીડિયા અહેવાલો મુજબ, 'સુદર્શન ચક્ર' નામની અદ્યતન એર ડિફેન્સ શિલ્ડ પર કામ ચાલી રહ્યું છે, જે ભવિષ્યમાં ટૂંકા અંતરની મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ સામે રક્ષણ આપવા સક્ષમ બની શકે છે. રાફેલ સાથે સંભવિત ભાગીદારી થવાથી ભારતીય કંપનીઓને આધુનિક ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અને વૈશ્વિક ગુણવત્તાના ધોરણો અંગે મહત્વપૂર્ણ અનુભવ મળશે. તેનાથી સ્વદેશી સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટોને પણ નવી દિશા મળી શકે છે.
ભારત માટે કેમ છે આ પ્રોજેક્ટ મહત્વપૂર્ણ?
જો આ પ્રોજેક્ટને અંતિમ મંજૂરી મળશે તો ભારત માત્ર આયર્ન ડોમ જેવી અદ્યતન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો ખરીદદાર દેશ નહીં રહે, પરંતુ તેના ઉત્પાદન અને વૈશ્વિક સપ્લાયમાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. આ પહેલ ભારતને વૈશ્વિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન હબ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. સાથે જ દેશમાં રોકાણ, રોજગાર, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને ડિફેન્સ એક્સપોર્ટમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા તરફ ભારતના પ્રયાસોને આ પ્રોજેક્ટ એક નવી મજબૂતી આપી શકે છે અને વૈશ્વિક ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ભારતની ભૂમિકા વધુ અસરકારક બનાવી શકે છે.
