વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંથી એક ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ફરી એકવાર તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) નેવીએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવા માટે જહાજોએ ઈરાનની મંજૂરી લેવી પડશે અને માત્ર તેહરાન દ્વારા નક્કી કરાયેલા માર્ગોનો જ ઉપયોગ કરવો પડશે. આ જાહેરાત બાદ હોર્મુઝ પાર કરવાની રાહ જોઈ રહેલા અનેક વેપારી જહાજોએ પોતાનો માર્ગ બદલીને પાછા ફરવાનું પસંદ કર્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
ઈરાને હોર્મુઝમાં પસાર થતા જહાજો માટે નવો નિયમ જાહેર કર્યો
તેહરાન તરફથી આપવામાં આવેલી ચેતવણી અનુસાર, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરજવર માત્ર ઈરાનના સંકલન અને મંજૂરી સાથે જ શક્ય રહેશે. IRGC નેવીએ આ સંદેશ રેડિયો ટ્રાન્સમિટર મારફતે ફારસની ખાડી વિસ્તારમાં રહેલા જહાજો સુધી પહોંચાડ્યો હતો. ઈરાનનું કહેવું છે કે સુરક્ષા કારણોસર તમામ જહાજોએ ઈરાન દ્વારા નિર્ધારિત નેવિગેશન રૂટનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
ચેતવણીમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે કોઈપણ જહાજ જો ઈરાન દ્વારા સૂચવાયેલા માર્ગોને અવગણીને અન્ય રસ્તે હોર્મુઝ પાર કરવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેને “ભારે કિંમત” ચૂકવવી પડી શકે છે. આ નિવેદન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ઉદ્યોગમાં ચિંતા વધી છે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
ઓમાનના નવા કોરિડોરને ઈરાને ગણાવ્યા જોખમી
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ઓમાને હોર્મુઝમાં ફસાયેલા અથવા અવરજવરમાં મુશ્કેલી અનુભવી રહેલા જહાજો માટે બે અસ્થાયી સમુદ્રી કોરિડોર બનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. ઓમાને વર્તમાન ટ્રાફિક સેપરેશન સ્કીમના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં આ વિકલ્પ માર્ગો તૈયાર કર્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું.
પરંતુ IRGC નેવીએ ઓમાનના આ કોરિડોરોને ફગાવી દીધા છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ માર્ગો સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ જોખમી છે અને જહાજોએ માત્ર ઈરાન દ્વારા નક્કી કરાયેલા રૂટનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેહરાન હોર્મુઝ વિસ્તારમાં પોતાના પ્રભાવ અને નિયંત્રણને વધુ મજબૂત રીતે સ્થાપિત કરવા માંગે છે.
ટ્રમ્પનો દાવો અને મેદાન પરની હકીકત
એક તરફ ઈરાન તરફથી કડક ચેતવણીઓ આપવામાં આવી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ કોઈપણ શરત વગર ખુલ્લો છે અને ઈરાન જહાજોને ટોલ કે વધારાની મર્યાદાઓ વિના અવરજવર કરવાની મંજૂરી આપી રહ્યું છે.
જોકે મેદાન પર મળતી માહિતી અને IRGCના તાજેતરના નિવેદનો ટ્રમ્પના દાવાથી વિપરીત સ્થિતિ દર્શાવે છે. અનેક જહાજોએ ચેતવણી મળ્યા બાદ પોતાનો માર્ગ બદલી દીધો હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે શિપિંગ કંપનીઓ હાલ કોઈ જોખમ લેવા તૈયાર નથી.
ઓમાને અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીનું કર્યું સમર્થન
બીજી તરફ ઓમાને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા સમજૂતી કરાર (MOU)નું સંપૂર્ણ સમર્થન વ્યક્ત કર્યું છે. બહેરીનમાં યોજાયેલી ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) અને અમેરિકા વચ્ચેની સંયુક્ત મંત્રીસ્તરીય બેઠક દરમિયાન ઓમાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ બદર બિન હમદ અલ બુસૈદીએ જણાવ્યું હતું કે આ સમજૂતી વિસ્તારની સ્થિરતા અને હોર્મુઝમાં સુરક્ષિત નૌકાવહન માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
ઓમાનની સરકારી સમાચાર એજન્સીએ પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી સમજણ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ બનશે અને જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે. ઓમાને એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર કોઈ વધારાની ફી કે ચાર્જ લાદશે નહીં.
હોર્મુઝ જળમાર્ગનું વૈશ્વિક મહત્વ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી ચોકપોઈન્ટ્સમાંની એક છે. પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો આ સાંકડો જળમાર્ગ વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ પુરવઠાનો મુખ્ય માર્ગ ગણાય છે. દરરોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ અને ઊર્જા સંબંધિત ઉત્પાદનો આ માર્ગ મારફતે વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે.
આ કારણસર હોર્મુઝમાં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી પરંતુ તેની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવ, વૈશ્વિક વેપાર, શિપિંગ ખર્ચ અને ઊર્જા સુરક્ષા પર પડે છે. જો ઈરાન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેનો તણાવ વધુ વધશે તો વિશ્વબજારમાં ફરી એકવાર ઊર્જા સંકટ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
