મધ્ય પૂર્વમાં ભભૂકી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાને અમેરિકાને અત્યાર સુધીનો સૌથી કડક અને મોટો સંદેશ આપ્યો છે. ઈરાન સરકારના સત્તાવાર દાવા મુજબ, અમેરિકા અને ઈઝરાયલના હુમલાઓથી તેને અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 270 બિલિયન ડોલર (આશરે ₹25 લાખ કરોડ) નું તોતિંગ નુકસાન થયું છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ રકમ ચૂકવ્યા વિના શાંતિ વાટાઘાટો એક ડગલું પણ આગળ વધી શકશે નહીં. હવે આખા વિશ્વની નજર 16 એપ્રિલે યોજાનારી સંભવિત ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક પર છે.
ઈરાનની 'નો કમ્પ્રોમાઈઝ' નીતિ
મધ્ય પૂર્વના જીઓ-પોલિટિકલ સમીકરણો પળેપળે બદલાઈ રહ્યા છે, ત્યારે ઈરાને પોતાની સ્થિતિ વધુ આક્રમક બનાવી છે. ઈરાન સરકારના પ્રવક્તા ફાતેમેહ મોહેરાનીએ મીડિયા સમક્ષ ખુલાસો કર્યો છે કે આર્થિક અને માળખાકીય નુકસાનનો આંકડો $270 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે, અને યુદ્ધ ચાલુ રહેતા આ આંકડો હજુ પણ વધી શકે છે.
ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે તે શાંતિ માટે તૈયાર છે, પરંતુ તેના માટે મુખ્ય ત્રણ શરતો માનવી પડશે, જે બિન-વાટાઘાટપાત્ર (Non-negotiable) છે:
યુદ્ધ નુકસાનનું સંપૂર્ણ વળતર: અમેરિકાએ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે $270 બિલિયનની ભરપાઈ કેવી રીતે થશે.
આર્થિક પ્રતિબંધોની નાબૂદી: તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો તરત જ હટાવવામાં આવે.
યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટનો અધિકાર: પરમાણુ કરાર હેઠળ યુરેનિયમ સંવર્ધનના ઈરાનના અધિકારને સત્તાવાર માન્યતા મળે.
ઇસ્લામાબાદમાં નિષ્ફળતા અને 16 એપ્રિલની આશા
ઈરાનની વાટાઘાટકાર ટીમે આ શરતોને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર મજબૂતીથી મૂકી છે. ખાસ કરીને ઇસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી યુદ્ધવિરામ ચર્ચાઓ દરમિયાન ઈરાને આ મુદ્દાઓ પર કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. 11 એપ્રિલે થયેલી આ બેઠક કોઈ નિષ્કર્ષ વિના પૂર્ણ થઈ હતી. હવે, અવિશ્વાસના વાતાવરણ વચ્ચે પણ, ફરીથી 16 એપ્રિલે ચર્ચા થવાની સંભાવના વધી છે. આ બેઠક જીનીવા અથવા ફરીથી ઇસ્લામાબાદ ખાતે યોજાઈ શકે છે, જોકે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ બાકી છે. ઈરાને અમેરિકાને ‘અવિશ્વસનીય’ ગણાવીને આરોપ લગાવ્યો છે કે તે સંવાદ કરતા વધુ પોતાની શરતો લાદવાનો પ્રયાસ કરે છે.
છેલ્લા 24 કલાકમાં થયેલો મોટો વિકાસ
મધ્ય પૂર્વની પરિસ્થિતિ પળેપળે ગંભીર બની રહી છે:
અમેરિકી નૌસેનાની તૈનાતી: અમેરિકાએ ક્ષેત્રમાં યુએસએસ અબ્રાહમ લિંકન સહિત 15થી વધુ યુદ્ધ જહાજો તૈનાત કર્યા છે.
ચીનનો પ્રસ્તાવ: ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે શાંતિ માટે ચાર મુદ્દાનો નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે.
તેલ બજારમાં ફાળ: હોર્મુઝ સંકટના ડરથી ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં અસ્થિરતા વધી છે. કતારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હોર્મુઝ અંગે ચર્ચા કરતા પહેલાં સીઝફાયર વધુ જરૂરી છે.
ઈટાલીનો નિર્ણય: વડાપ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોનીએ ઈઝરાયલ સાથેના રક્ષા કરારના ઓટો-રિવ્યૂને હાલ પૂરતો સ્થગિત કર્યો છે.
મધ્ય પૂર્વ વિશ્વના ઊર્જા બજાર અને જીઓ-પોલિટિકલ સંતુલન માટે ધરી સમાન છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવના કારણે તેલના ભાવમાં ઉછાળો આવી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારત સહિત વિશ્વભરના મોંઘવારી દર પર પડશે. ઉપરાંત, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પણ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. તેથી, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વચ્ચે યોજાનારી 16 એપ્રિલની બેઠક વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.
