મિડલ ઈસ્ટમાં યુદ્ધની ભયાનક જ્વાળાઓ વચ્ચે ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને એક અત્યંત ચોંકાવનારું અને વ્યૂહાત્મક નિવેદન આપ્યું છે. વૈશ્વિક સૈન્ય સંઘર્ષ અને અમેરિકા સાથે વધતા તણાવ વચ્ચે ઈરાને તેના પડોશી રાષ્ટ્રોને સુરક્ષાની ખાતરી આપતા સંબંધો સુધારવાની દિશામાં મોટું પગલું ભર્યું છે. રાષ્ટ્રપતિએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈરાન હવે કોઈ પડોશી દેશને નિશાન બનાવશે નહીં, પરંતુ આ આશ્વાસન સાથે તેમણે એક કડક શરત પણ જોડી દીધી છે. ઈરાનનું આ વલણ પ્રાદેશિક સ્તરે એક નવું સમીકરણ રચી રહ્યું હોય તેમ જણાય છે.
ઈરાન અત્યારે આંતરિક અને બાહ્ય એમ બંને મોરચે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. સર્વોચ્ચ નેતા આયતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈના નિધન બાદ દેશમાં નેતૃત્વ અને નવી રણનીતિને લઈને અનેક અટકળો વહેતી થઈ છે, ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાને પડોશી દેશોની માફી માંગીને વિશ્વને એ સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે, તેમનો દેશ એકલવાયો નથી. જોકે, આ નરમ વલણ માત્ર પડોશીઓ પૂરતું જ સીમિત છે, કારણ કે અમેરિકા અને ઈઝરાયલ પ્રત્યે ઈરાનનો આક્રમક મિજાજ યથાવત છે.
પડોશીઓની માફી અને આકરી 'શરત'
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને તાજેતરમાં પડોશી દેશો પર થયેલા હુમલાઓ બદલ દુઃખ અને ખેદ વ્યક્ત કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુત્સદ્દીગીરીનો એક નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો છે. તેમણે પડોશી રાષ્ટ્રોને નિખાલસપણે ખાતરી આપી છે કે ઈરાન ભવિષ્યમાં તેમની સામે કોઈ આક્રમક સૈન્ય કાર્યવાહી કરશે નહીં. જોકે, આ શાંતિના પ્રસ્તાવની સાથે તેમણે એક અત્યંત કડક અને ગંભીર શરત પણ મૂકી છે; તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ પડોશી દેશ પોતાની ધરતી અથવા એરસ્પેસનો ઉપયોગ અમેરિકા કે ઈઝરાયલને ઈરાન વિરુદ્ધ હુમલો કરવા માટે કરવા દેશે, તો ઈરાન તેને પોતાની સુરક્ષા સામે ખતરો માનીને વળતો પ્રહાર કરવામાં જરાય અચકાશે નહીં. આમ, ઈરાને પડોશીઓ સામે મિત્રતાનો હાથ લંબાવવાની સાથે પોતાની સંરક્ષણ નીતિ અંગે પણ મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે.
'અમેરિકા-ઈઝરાયલ સામે ઝૂકીશું નહીં'
ઈરાને એક તરફ પડોશી દેશો સાથેના સંબંધો સુધારવા માટે મિત્રતાનો હાથ લંબાવ્યો છે, પરંતુ બીજી તરફ પશ્ચિમી શક્તિઓ સામે અત્યંત આક્રમક તેવર અપનાવ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને મક્કમતાપૂર્વક શરણાગતિનો ઈનકાર કરતા જણાવ્યું છે કે તેમનો દેશ કોઈ પણ પ્રકારના આંતરરાષ્ટ્રીય કે બાહ્ય દબાણ સામે ક્યારેય ઝૂકશે નહીં. ખાસ કરીને ઈઝરાયલ અને અમેરિકા પર નિશાન સાધતા તેમણે કડક શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે ઈરાન પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષાની રક્ષા કરવા માટે ગમે તે હદ સુધી જવા તૈયાર છે. તેમના આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પ્રાદેશિક શાંતિ માટે સહકાર આપવા છતાં, ઈરાન પોતાની સંરક્ષણ વ્યૂહરચના અને સ્વતંત્રતા સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમજૂતી કરવાના મૂડમાં નથી.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વૈશ્વિક તેલ બજાર પર મોટું જોખમ
મિડલ ઈસ્ટમાં જો વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિ વધુ વકરે તો તેની સૌથી ભયાનક અને સીધી અસર 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' (Strait of Hormuz) પર પડી શકે છે, જે ભૌગોલિક રીતે ઈરાન અને ઓમાનની વચ્ચે આવેલી એક અત્યંત સાંકડી દરિયાઈ પટ્ટી છે. આ માર્ગનું મહત્વ એટલા માટે વધારે છે કારણ કે તે દુનિયાનો સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક ઓઈલ સપ્લાય રૂટ છે, જ્યાંથી વિશ્વના કુલ તેલ અને કુદરતી ગેસ (LNG) ના પુરવઠાનો આશરે પાંચમો ભાગ પસાર થાય છે. જો ઈરાન દ્વારા આ માર્ગને બ્લોક કરવામાં આવે અથવા અહીં સૈન્ય સંઘર્ષ વધે, તો વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા સંકટ સર્જાઈ શકે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ રાતોરાત આસમાને પહોંચી શકે છે. ભારત માટે આ સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે કારણ કે ભારત તેની જરૂરિયાતનું આશરે 50-60% ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ આ જ રૂટ દ્વારા મિડલ ઈસ્ટના દેશો પાસેથી મેળવે છે. આમ, જો અહીં ટ્રાફિક અટકે તો ભારત માટે આયાત ખર્ચ વધવાની સાથે મોંઘવારીનો મોટો ઝટકો સાબિત થઈ શકે છે.
