અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ઈરાનના એક અત્યંત સુરક્ષિત અને જમીનની અંદર બનાવાઈ રહેલા પરમાણુ સંબંધિત ઠેકાણાએ ફરી વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચ્યું છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 'પિકએક્સ માઉન્ટેન' તરીકે ઓળખાતા સ્થળને નિશાન બનાવવાની ધમકી આપી છે. ઈરાનમાં આ સ્થળને ‘કુહ-એ-કોલાંગ ગઝ લા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સુવિધા ઈરાનના મહત્વપૂર્ણ નતાન્ઝ પરમાણુ સંકુલની નજીક આવેલી છે અને ઉપલબ્ધ સેટેલાઇટ તસવીરોના વિશ્લેષણ મુજબ પર્વતની અંદર ખૂબ ઊંડાઈમાં બનાવવામાં આવી રહી છે. જોકે, આ સુવિધા હાલમાં કાર્યરત છે કે નહીં અને તેની વાસ્તવિક ક્ષમતા કેટલી છે તે અંગે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી.
ટ્રમ્પે તાજેતરમાં પિકએક્સ માઉન્ટેનને અમેરિકાના સંભવિત લક્ષ્ય તરીકે જાહેરમાં ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને અમેરિકાની ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કહ્યું છે કે આ સ્થળ પર કાર્યવાહી થઈ શકે છે. આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી ગંભીર તબક્કામાં પહોંચ્યો છે. પિકએક્સ માઉન્ટેનનું નામ અચાનક આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવ્યું નથી; છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પશ્ચિમી નિષ્ણાતો ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ સાથે જોડાયેલા આ ભૂગર્ભ બાંધકામ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
નતાન્ઝની નજીક, પર્વતની અંદર બનાવાઈ રહેલી સુવિધા
પિકએક્સ માઉન્ટેન ઈરાનની રાજધાની તેહરાનથી આશરે 220 કિલોમીટર દક્ષિણમાં અને નતાન્ઝ પરમાણુ સંકુલથી લગભગ 2 કિલોમીટર દૂર હોવાનું રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે. નતાન્ઝ ઈરાનના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર રહ્યું છે અને અગાઉના સંઘર્ષોમાં તેને નુકસાન પહોંચાડવા માટે હવાઈ હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, પિકએક્સ માઉન્ટેનની ભૂગર્ભ સુવિધા અગાઉના હુમલાઓમાં સીધી રીતે નિશાન બની ન હતી.
અમેરિકન થિંકટેન્ક ‘ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સાયન્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સિક્યુરિટી’ એટલે કે ISIS દ્વારા સેટેલાઇટ તસવીરોના વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે કે પિકએક્સ માઉન્ટેન ખાતે બાંધકામ હજુ ચાલુ હોવાનું માનવામાં આવે છે. સંસ્થાના મૂલ્યાંકન મુજબ આ સુવિધા હાલમાં સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત નથી. જોકે, આ પ્રકારનું મૂલ્યાંકન મુખ્યત્વે સેટેલાઇટ તસવીરો અને ખુલ્લા સ્ત્રોતોમાંથી મળતી માહિતી પર આધારિત છે, તેથી અંદર ખરેખર કઈ પ્રવૃત્તિ ચાલી રહી છે તેની સંપૂર્ણ ખાતરી કરવી મુશ્કેલ છે.
2020થી શરૂ થયું બાંધકામ
આ ભૂગર્ભ સુવિધાનું બાંધકામ 2020ની આસપાસ શરૂ થયું હોવાનું ISISના વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન નતાન્ઝ પરમાણુ સંકુલમાં થયેલી તોડફોડ બાદ ઈરાને વધુ સુરક્ષિત અને મજબૂત ભૂગર્ભ સુવિધા વિકસાવવાની દિશામાં કામ શરૂ કર્યું હતું. તે સમયે ઈરાનના અધિકારીઓએ પર્વતની અંદર વધુ આધુનિક અને વિશાળ હોલ બનાવવાની વાત કરી હતી, જેનો ઉપયોગ અદ્યતન સેન્ટ્રિફ્યુજના ઉત્પાદન માટે થઈ શકે તેવી માહિતી સામે આવી હતી.
સેન્ટ્રિફ્યુજ એવી મશીનો છે જે યુરેનિયમના સંવર્ધન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, પરંતુ ઊંચા સ્તરે યુરેનિયમ સંવર્ધન પરમાણુ હથિયારની ક્ષમતાને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાનું કારણ પણ બની શકે છે. ઈરાન સતત કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે અને તે પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું નથી. બીજી તરફ, અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો ઈરાનની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓને લઈને લાંબા સમયથી ચિંતિત રહ્યા છે.
બંકર બસ્ટર બોમ્બ માટે પણ મોટો પડકાર?
પિકએક્સ માઉન્ટેનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ભૂગર્ભ રચના હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર આ સુવિધા પર્વતની અંદર આશરે 100 મીટર કે તેનાથી વધુ ઊંડાઈમાં હોઈ શકે છે. આ કારણે તેને પરંપરાગત હવાઈ હુમલાથી સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરવું સરળ નહીં હોય તેવી નિષ્ણાતોની ધારણા છે. રોઇટર્સના અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા વિશ્લેષણ મુજબ, આ પ્રકારની ઊંડાઈ અને મજબૂત સુરક્ષા ધરાવતા સ્થળ સામે અત્યંત શક્તિશાળી બંકર-બસ્ટર બોમ્બનો ઉપયોગ પણ પડકારજનક બની શકે છે.
જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે આ સ્થળને કોઈપણ રીતે નિશાન બનાવી શકાય નહીં. ISISના વિશ્લેષણ મુજબ સુવિધાના પ્રવેશદ્વાર, વેન્ટિલેશન અથવા અન્ય સંભવિત નબળા બિંદુઓને ધ્યાનમાં રાખીને હુમલાની શક્યતાઓનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે છે. તેમ છતાં, હવાઈ હુમલાથી અંદરની વાસ્તવિક ક્ષતિ કેટલી થઈ છે તે જાણવા માટે ચોક્કસ ગુપ્તચર માહિતી જરૂરી બની શકે છે. તેથી પિકએક્સ માઉન્ટેન પર કોઈપણ સંભવિત હુમલો સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત જટિલ ગણાશે.
આ પણ વાંચો: અમેરિકાને ઈરાનની ખુલ્લી ધમકી! : 'આંખના બદલે આંખ', હુમલો કરશો તો મળશે કરારો જવાબ
સેટેલાઇટ તસવીરોમાં સુરક્ષા વધારવાના સંકેતો
ISISના વિશ્લેષણ મુજબ પિકએક્સ માઉન્ટેન પર બે પ્રવેશદ્વાર અને આસપાસ સુરક્ષા માળખું જોવા મળે છે. તાજેતરના સમયગાળામાં પ્રવેશદ્વારોને વધુ મજબૂત બનાવવાના અને સ્થળની સુરક્ષા વધારવાના સંકેતો પણ સેટેલાઇટ તસવીરોમાં જોવા મળ્યા હોવાનું સંસ્થાએ જણાવ્યું છે. જોકે, તસવીરોના આધારે સુવિધાની અંદર ચાલી રહેલી ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ વિશે નિશ્ચિત તારણ કાઢવું શક્ય નથી. આ તમામ બાબતો વચ્ચે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે પિકએક્સ માઉન્ટેન ખરેખર ક્યારે કાર્યરત થશે અને તેમાં કઈ પ્રકારની સુવિધા સ્થાપિત કરવામાં આવશે. ISISના મૂલ્યાંકન મુજબ હાલ સુવિધા સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત નથી, પરંતુ બાંધકામ ચાલુ છે. ભવિષ્યમાં ઈરાન તેની સેન્ટ્રિફ્યુજ ઉત્પાદન ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરે તો અહીં નાની અથવા મોટી એસેમ્બલી સુવિધા સ્થાપિત કરવાની શક્યતા અંગે પણ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર નિષ્ણાતોનું મૂલ્યાંકન છે, તેની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થયેલી હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
હુમલાની ધમકીથી વધ્યું અમેરિકા-ઈરાન તણાવ
પિકએક્સ માઉન્ટેનને લઈને અમેરિકી ધમકીએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના પહેલાથી જ તંગ સંબંધોમાં વધુ ગંભીરતા ઉમેરવાની આશંકા ઊભી કરી છે. જો આ સ્થળને ખરેખર નિશાન બનાવવામાં આવે તો તેનો પ્રાદેશિક સુરક્ષા, તેલ પુરવઠો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો પર પણ વ્યાપક અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને મધ્યપૂર્વમાં ઊર્જા પરિવહન માટે મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને લઈને અગાઉથી જ તણાવ ચાલી રહ્યો છે.
આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે પિકએક્સ માઉન્ટેનની વાસ્તવિક અંદરની સ્થિતિ અંગે વિશ્વ પાસે મર્યાદિત માહિતી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી સહિતના નિરીક્ષકો માટે આવી અત્યંત સુરક્ષિત ભૂગર્ભ સુવિધાઓ સુધી નિયમિત અને સંપૂર્ણ પહોંચ મેળવવી સરળ નથી. તેથી આ સ્થળને લઈને સામે આવતા દાવાઓમાં સેટેલાઇટ તસવીરો, ગુપ્તચર મૂલ્યાંકન અને નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણનો મોટો હિસ્સો છે.
હાલની સ્થિતિમાં એટલું સ્પષ્ટ છે કે પિકએક્સ માઉન્ટેન ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને ચાલી રહેલી વૈશ્વિક ચર્ચાનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે. એક તરફ અમેરિકા તેને સંભવિત લક્ષ્ય તરીકે જોઈ રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન માટે ભૂગર્ભ પરમાણુ માળખું તેની વ્યૂહાત્મક સુરક્ષાનો ભાગ બની શકે છે. હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ટ્રમ્પની ધમકી માત્ર દબાણની વ્યૂહરચના બની રહેશે કે ખરેખર આ અત્યંત સુરક્ષિત ભૂગર્ભ સ્થળ સામે કોઈ સૈન્ય કાર્યવાહી થશે. જો હુમલો થાય તો તેની અસર માત્ર પિકએક્સ માઉન્ટેન પૂરતી સીમિત રહેશે કે અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષને વધુ વ્યાપક બનાવશે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
