નવી દિલ્હી: પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા ભૌગોલિક અને રાજકીય તણાવની અસર હવે ભારતના સરકારી ખર્ચ પર પણ સ્પષ્ટ જોવા મળી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને પ્રાકૃતિક ગેસના ભાવમાં આવેલા સતત ઉછાળાના કારણે કેન્દ્ર સરકારનું વર્તમાન નાણાકીય વર્ષનું એલપીજી (રસોઈ ગેસ) સબસિડી બિલ અંદાજે ₹1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. બજાર વિશ્લેષકોના તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, કેન્દ્ર સરકારે બજેટમાં એલપીજી સબસિડી માટે જે જોગવાઈ કરી હતી, તેની સરખામણીએ ખર્ચ ઘણો વધારે રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
વર્તમાન નાણાકીય વર્ષના કેન્દ્રીય બજેટમાં એલપીજી સબસિડી માટે અંદાજે ₹30,000 કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. જોકે પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધજન્ય સ્થિતિ, પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતાના કારણે આ ખર્ચમાં આશરે ₹70,000 કરોડનો વધારાનો બોજ ઉમેરાઈ શકે છે. જો આ અંદાજ સાચો સાબિત થાય તો કુલ સબસિડી ખર્ચ ₹1 લાખ કરોડની આસપાસ પહોંચી શકે છે.
ઓઈલ અને ગેસના ભાવમાં ઉછાળાની સીધી અસર
પશ્ચિમ એશિયા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ અને ગેસ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંનું એક છે. આ વિસ્તારમાં યુદ્ધ કે તણાવ સર્જાય ત્યારે વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠાની અનિશ્ચિતતા વધે છે, જેના કારણે ક્રૂડ ઓઈલ અને એલપીજીના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં વધારો થાય છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત પર નિર્ભર હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં થતા ફેરફારોની સીધી અસર દેશના આયાત ખર્ચ પર પડે છે. સરકાર ઘરેલુ ગ્રાહકોને રાહત આપવા માટે રસોઈ ગેસના ભાવ સંપૂર્ણપણે બજાર આધારિત રાખવાને બદલે સબસિડી દ્વારા ભાવનો એક ભાગ પોતે વહન કરે છે. પરિણામે વૈશ્વિક ભાવ વધે ત્યારે સરકારનો સબસિડી ખર્ચ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
પ્રતિ સિલિન્ડર આશરે ₹490ની સબસિડી
અહેવાલ મુજબ હાલ સરકાર અને ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ મળીને પ્રતિ એલપીજી સિલિન્ડર આશરે ₹490 જેટલો સબસિડીનો ખર્ચ ઉઠાવી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઊંચા ભાવ હોવા છતાં ઘરેલુ ગ્રાહકો પર સંપૂર્ણ બોજ ન પડે તે માટે આ સહાય આપવામાં આવી રહી છે. જો વૈશ્વિક બજારમાં ગેસ અને ક્રૂડના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો સબસિડીનો ખર્ચ વધુ વધી શકે છે. બીજી તરફ જો ભાવમાં ઘટાડો થશે તો સરકાર પરનો નાણાકીય બોજ પણ ઘટી શકે છે.
નાણાકીય વર્ષના શરૂઆતના મહિનાઓમાં જ મોટો વધારો
રિપોર્ટ અનુસાર વર્તમાન નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ બે મહિનામાં જ સબસિડી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. ગયા નાણાકીય વર્ષના એપ્રિલ-મે દરમિયાન કુલ સબસિડી ખર્ચ આશરે ₹512.50 અબજ હતો, જ્યારે આ વર્ષે સમાન ગાળામાં તે લગભગ 45 ટકા વધીને ₹755 અબજ સુધી પહોંચી ગયો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વર્ષના શરૂઆતના તબક્કામાં જ સરકાર પર સબસિડીનો દબાણ નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયો છે. જો આગામી મહિનાઓમાં વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય તો વર્ષના અંત સુધીમાં કુલ ખર્ચ વધુ વધી શકે છે.
સરકાર અને ઓઈલ કંપનીઓ પર વધતો બોજ
વૈશ્વિક ભાવવધારાનો સમગ્ર બોજ સીધો ગ્રાહકો પર ન આવે તે માટે સરકાર ઉપરાંત જાહેર ક્ષેત્રની ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. ઘણી વખત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધવા છતાં ઘરેલુ બજારમાં ભાવમાં તાત્કાલિક વધારો કરવામાં આવતો નથી, જેના કારણે કંપનીઓને પણ વધારાનો ખર્ચ સહન કરવો પડે છે. લાંબા સમય સુધી આવી સ્થિતિ યથાવત રહે તો સરકારની રાજકોષીય સ્થિતિ પર પણ તેની અસર પડી શકે છે. વધુ સબસિડી માટે વધારાના ભંડોળની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે અથવા અન્ય ખર્ચમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
સામાન્ય ગ્રાહકો પર શું અસર?
હાલ સરકાર સબસિડી દ્વારા ઘરેલુ ગ્રાહકોને રાહત આપી રહી હોવાથી રસોઈ ગેસના ભાવમાં વૈશ્વિક બજાર જેટલો વધારો જોવા મળતો નથી. જોકે જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો ભવિષ્યમાં સરકાર માટે વર્તમાન સ્તરની સબસિડી જાળવી રાખવી પડકારરૂપ બની શકે છે. ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતે આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા, ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો વિકસાવવા અને ગેસ સપ્લાયના વિવિધ સ્ત્રોતો ઊભા કરવા તરફ વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. આ પગલાં ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક અસ્થિરતાની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
આગામી મહિનાઓમાં પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ અને ગેસના ભાવ તેમજ સરકારની સબસિડી નીતિ પર સૌની નજર રહેશે. જો હાલના અંદાજ મુજબ એલપીજી સબસિડી બિલ ખરેખર ₹1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચે છે, તો તે તાજેતરના વર્ષોમાં સરકાર પર પડનારા સૌથી મોટા ઊર્જા સબસિડી બોજમાંથી એક બની શકે છે.
