Insurance India: ભારતમાં વીમા ક્ષેત્ર ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે, પરંતુ હજુ પણ દેશની મોટી વસ્તી વીમા સુરક્ષાથી વંચિત છે. આ સ્થિતિને બદલવા માટે ભારતીય વીમા નિયામક અને વિકાસ પ્રાધિકરણ (IRDAI)એ વર્ષ 2047 સુધી ‘Insurance for All’ એટલે કે દરેક નાગરિક સુધી વીમા પહોંચાડવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આ સપનું માત્ર નવી પોલિસીઓ લોન્ચ કરીને પૂરું નહીં થાય, પરંતુ તેના માટે મજબૂત અને ટકાઉ વિતરણ વ્યવસ્થા (Distribution Network) જરૂરી બનશે. ભારતના નાના શહેરો, ગામડાઓ અને દૂરના વિસ્તારોમાં આજે પણ લાખો લોકો માટે વીમા કંપનીનો એજન્ટ અથવા બ્રોકર જ વીમા વિશેની માહિતી અને માર્ગદર્શનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. ખાસ કરીને પ્રથમ વખત વીમા ખરીદતા ગ્રાહકો માટે એજન્ટની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે. તેથી વીમા ક્ષેત્રના વિકાસમાં માનવ આધારિત વિતરણ વ્યવસ્થાની ભૂમિકા આગામી વર્ષોમાં પણ નિર્ણાયક રહેશે.
એજન્ટ નેટવર્કમાં સતત વધારો
IRDAIના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, માર્ચ 2025 સુધી દેશમાં વીમા એજન્ટોની સંખ્યા વધીને 54.46 લાખ સુધી પહોંચી છે. એક વર્ષમાં આશરે 11 ટકા વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે, જે દર્શાવે છે કે, વીમા ક્ષેત્રમાં હજુ પણ એજન્ટ આધારિત વેચાણ મોડલની માંગ મજબૂત છે. ખાનગી વીમા કંપનીઓ પણ ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરોમાં પોતાના એજન્ટ નેટવર્કને વિસ્તૃત કરી રહી છે. HDFC Life, ICICI Prudential Life અને Aditya Birla Sun Life જેવી કંપનીઓ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નવા એજન્ટો ઉમેરવા પર ખાસ ધ્યાન આપી રહી છે.
કમિશન મોડલ ફરી ચર્ચામાં
તાજેતરમાં IRDAI દ્વારા વીમા એજન્ટોના કમિશન માળખાને લઈને ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. 2023માં પરંપરાગત કમિશન મર્યાદાઓ દૂર કરીને Expense of Management (EoM) મોડલ લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે કંપનીઓને વધુ લવચીકતા મળી હતી. પરંતુ, તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે જીવન વીમા ક્ષેત્રમાં કમિશન ખર્ચમાં 18 ટકા વધારો થયો છે, જ્યારે પ્રીમિયમ આવકમાં માત્ર 6.73 ટકા વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. એટલે કે વિતરણ ખર્ચ વીમા વેચાણ કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો ઝડપથી વધી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત ખોટી માહિતી આપીને પોલિસી વેચવાના (Mis-selling) કેસોમાં પણ વધારો જોવા મળતા નિયમનકારો ફરીથી કમિશન મર્યાદા લાગુ કરવાની શક્યતા પર વિચાર કરી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો: જો તમે ટેક્સ ભરતા હોય તો સાવધાન!: 15 જૂન એટલે કે આજની આ ડેડલાઇન ચૂક્યા તો થશે મોટો દંડ
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં થઈ શકે છે અસર
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે, જો કમિશનમાં મોટો ઘટાડો કરવામાં આવશે તો તેનો સૌથી વધુ પ્રભાવ નાના શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કાર્યરત એજન્ટો પર પડશે. આ વિસ્તારોમાં ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા માટે પ્રારંભિક ખર્ચ વધુ હોય છે. ગ્રાહકોને વીમા વિશે સમજાવવું, દસ્તાવેજી પ્રક્રિયા કરાવવી અને લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવું જેવી કામગીરીમાં નોંધપાત્ર ખર્ચ થાય છે. જો કમિશન ઘટશે તો ઘણા એજન્ટો માટે આ વ્યવસાય આર્થિક રીતે ફાયદાકારક નહીં રહે અને તેઓ ક્ષેત્ર છોડવાની શક્યતા વધી શકે છે. આ સ્થિતિમાં જ્યાં વીમા પહોંચાડવાની સૌથી વધુ જરૂર છે ત્યાં જ વિતરણ વ્યવસ્થા નબળી પડી શકે છે.
LIC અને ખાનગી કંપનીઓ વચ્ચે મોટો તફાવત
IRDAIના આંકડા મુજબ LIC અને ખાનગી વીમા કંપનીઓની વિતરણ પદ્ધતિમાં નોંધપાત્ર તફાવત છે. LICમાં 93 ટકાથી વધુ નવી પોલિસીઓ વ્યક્તિગત એજન્ટો દ્વારા વેચાય છે. બીજી તરફ ખાનગી કંપનીઓમાં બેન્કો દ્વારા વેચાણનું પ્રમાણ ઘણું ઊંચું છે અને લગભગ અડધો નવો બિઝનેસ બેન્કિંગ ચેનલ દ્વારા આવે છે. એવી સ્થિતિમાં તમામ કંપનીઓ માટે સમાન કમિશન મર્યાદા લાગુ કરવાથી અસમાન અસર થઈ શકે છે અને નાના એજન્ટો તથા બ્રોકર્સ પર વધુ ભાર આવી શકે છે.
વિદેશી મોડલમાંથી શું શીખી શકાય?
વિશ્વના અનેક દેશોએ કમિશન અને વિતરણ ખર્ચને નિયંત્રિત કરવા માટે અલગ-અલગ મોડલ અપનાવ્યા છે. યુકેમાં રોકાણ આધારિત પ્રોડક્ટ્સ પર કમિશન પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ સામાન્ય લોકો માટે નાણાકીય સલાહ મેળવવી વધુ મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. બીજી તરફ સિંગાપુરમાં કમિશનને મર્યાદિત રાખવાની સાથે એજન્ટોની કામગીરી અને પારદર્શિતાને પણ મહત્વ આપવામાં આવે છે. અમેરિકામાં કમિશન પર સીધી મર્યાદા મૂકવાને બદલે ખુલાસા અને ગ્રાહક હિતના નિયમો પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો: મોંઘવારીના સમયમાં સુરક્ષિત રોકાણ માટે પોસ્ટ ઓફિસની 5 લોકપ્રિય સ્કીમ: જાણો ક્યાં મળે છે વધુ વ્યાજ
ટેક્નોલોજી બની શકે છે મોટો ઉકેલ
નિષ્ણાતોના મતે ભારત માટે સૌથી યોગ્ય રસ્તો ટેક્નોલોજી અને માનવ આધારિત વિતરણનું સંયોજન હોઈ શકે છે. Bima Sugam, Account Aggregator અને ડિજિટલ વિતરણ પ્લેટફોર્મ જેવી પહેલો દ્વારા ગ્રાહકો સુધી ઓછી કિંમતમાં પહોંચવું શક્ય બની શકે છે. સાથે જ PoSP નેટવર્ક, ડિજિટલ બ્રોકર્સ અને ટેક્નોલોજી આધારિત સલાહકાર સેવાઓ વિતરણ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. Economic Survey 2025-26માં પણ ટેક્નોલોજી આધારિત વિતરણ મોડલને વીમા ક્ષેત્રના વિસ્તરણ માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવ્યું છે.
2047નું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે સંતુલન જરૂરી
ભારતમાં વીમા કવરેજ વધારવા માટે ખર્ચ નિયંત્રણ અને વિતરણ વિસ્તાર – બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી બનશે. જો નિયમનકારો એવી નીતિઓ બનાવે જે એક તરફ ગ્રાહકોના હિતનું રક્ષણ કરે અને બીજી તરફ એજન્ટો તથા વિતરણ ભાગીદારોને આર્થિક રીતે સક્ષમ રાખે, તો ‘Insurance for All’નું લક્ષ્ય હાંસલ કરવું વધુ સરળ બની શકે છે. આગામી વર્ષોમાં ભારતનું વીમા ક્ષેત્ર માત્ર નવા ગ્રાહકો મેળવવા માટે નહીં, પરંતુ વિશ્વસનીય, વ્યાપક અને ટેક્નોલોજી આધારિત વિતરણ માળખું ઉભું કરવા માટે પણ ઓળખાશે.
