મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા સંઘર્ષે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. ખાસ કરીને Strait of Hormuz બંધ થવાની સ્થિતિએ વિશ્વભરના તેલ અને ગેસ આયાત કરનારા દેશોને ચિંતામાં મૂકી દીધા છે. આ જ કારણ છે કે હવે ગલ્ફ દેશો હોર્મુઝના વિકલ્પ તરીકે પાઇપલાઇન નેટવર્ક પર જોર આપી રહ્યા છે. જો આ યોજના સફળ થાય, તો વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણમાં મોટો બદલાવ આવી શકે છે.
હોર્મુઝ: દુનિયાની ઊર્જા ‘લાઇફલાઇન’
હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્ય Iran અને Oman વચ્ચે આવેલું એક સંકુચિત દરિયાઈ માર્ગ છે. આ માર્ગ દ્વારા દુનિયાના લગભગ 20 ટકા તેલ અને ગેસની સપ્લાય પસાર થાય છે. તાજેતરમાં Persian Gulf વિસ્તારમાં વધતા તણાવને કારણે આ માર્ગ બંધ થવાની આશંકા ઊભી થઈ છે, જે વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય માટે મોટી ચિંતા છે.
ગલ્ફ દેશો પાઇપલાઇન વિકલ્પ તરફ આગળ
તણાવના આ માહોલમાં Saudi Arabia અને United Arab Emirates જેવા દેશોએ પહેલેથી જ હોર્મુઝને બાયપાસ કરતી પાઇપલાઇન તૈયાર કરી દીધી છે. આ પાઇપલાઇન દ્વારા તેલને સીધું જ અન્ય બંદરો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે, જેથી દરિયાઈ માર્ગ પરની નિર્ભરતા ઘટે. આગળના સમયમાં આ દેશો વધુ ઇમરજન્સી પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ પર પણ કામ શરૂ કરી રહ્યા છે. તે ઉપરાંત Kuwait પણ પોતાના પડોશી દેશો સાથે મળીને વૈકલ્પિક પાઇપલાઇન વિકસાવવાનો વિચાર કરી રહ્યું છે.
ઈરાનનો પ્રભાવ ઘટાડી શકે છે આ યોજના
હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્ય પર Iran નું મહત્વપૂર્ણ નિયંત્રણ છે, જેના કારણે તે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખે છે. જો પાઇપલાઇન નેટવર્ક સફળતાપૂર્વક વિકસાવવામાં આવે, તો ગલ્ફ દેશો હોર્મુઝ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ઈરાનના પ્રભાવને ઓછો કરી શકે છે. આથી વૈશ્વિક રાજકારણમાં શક્તિનું સંતુલન બદલાઈ શકે છે.
ઈરાન પણ શોધી રહ્યું છે પોતાનો રસ્તો
એક તરફ ગલ્ફ દેશો વિકલ્પ શોધી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઈરાન પણ પાછળ નથી. ઈરાન Turkey મારફતે Mediterranean Sea સુધી પોતાની તેલ સપ્લાય પહોંચાડવા માટે પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટથી ઈરાન પોતાનો નિકાસ માર્ગ વિસ્તૃત કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
શું પાઇપલાઇન સંપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે?
હાંલાકી પાઇપલાઇન એક મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે, પરંતુ તે હોર્મુઝની સંપૂર્ણ જગ્યા લઈ શકે એવું હજી લાગી રહ્યું નથી. હોર્મુઝ મારફતે જે પ્રમાણમાં તેલ અને LNG પસાર થાય છે, તે પ્રમાણ પાઇપલાઇન દ્વારા વહન કરવા માટે સમય અને મોટા રોકાણની જરૂર પડશે. ઉપરાંત, આ પાઇપલાઇન પર પણ હુમલાનો ખતરો રહેશે.
ઊર્જા બજારમાં આવતા વર્ષોમાં મોટો ફેરફાર
રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આવતા પાંચ વર્ષમાં ગલ્ફ વિસ્તારમાં અનેક નવી બાયપાસ પાઇપલાઇન બની શકે છે. આથી હોર્મુઝનું વૈશ્વિક મહત્વ ધીમે ધીમે ઘટી શકે છે.
આ બદલાવ માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક સંતુલન પર પણ અસર કરશે.
