The story of the Rampuri knife : “જાની… યે બચ્ચોં કે ખેલને કા ખિલૌના નહીં…” — 1965 ની ફિલ્મ Waqt માં Raaj Kumar બોલેલો આ ડાયલોગ આજે પણ લોકપ્રિય છે. આ ડાયલોગ સાથે જ એક હથિયારનું નામ દેશભરમાં ગુંજ્યું — રામપુરી ચાકૂ. એક સમય હતો જ્યારે બોલીવુડના વિલનના હાથમાં રામપુરી ચાકૂ ન હોય તો ફાઈટ સીન અધૂરા લાગતા. પરંતુ આ ચાકૂનો ઇતિહાસ ફિલ્મોથી ઘણો જૂનો અને રસપ્રદ છે.
‘રામપુરી’ નામ કેવી રીતે પડ્યું?
રામપુરી ચાકૂનું નામ Rampur પરથી પડ્યું. ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલું આ શહેર એક સમય ખાંડ અને કપાસની મિલો માટે જાણીતું હતું, પરંતુ અહીં મોટી સંખ્યામાં કુશળ કારીગરો ચાકૂ બનાવવાના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા હતા. આ કારીગરોની મહેનત અને નોખી ડિઝાઇનને કારણે “રામપુરમાં બનતું ચાકૂ” ધીમે ધીમે “રામપુરી ચાકૂ” તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું. રામપુરી ચાકૂની લોકપ્રિયતા માત્ર ઉત્તર પ્રદેશ સુધી મર્યાદિત નહોતી; દેશ-વિદેશમાં પણ ભારતીય કારીગરોની ઓળખ આ હથિયારથી બની.
રામપુરી ચાકૂની ખાસિયતો-
રામપુરી ચાકૂ અન્ય ચાકૂથી અલગ ગણાતું હતું. તેની કેટલીક વિશેષતાઓ આ મુજબ હતી:
લાંબી અને પાતળી બ્લેડ
ફોલ્ડિંગ ડિઝાઇન, જે ખિસ્સામાં સહેલાઈથી રાખી શકાય
કેટલાક ચાકૂ બટન દબાવતા જ ખુલી જતા
કેટલાક ચાકૂ ખૂલતાં વખતે કર્કશ અવાજ કરતા
હેન્ડલ પર સિંહ, મોર, માછલી જેવી આકર્ષક કોતરણી
વિશેષ વાત એ હતી કે બ્લેડ કરતાં હેન્ડલની ડિઝાઇન વધુ ચર્ચામાં રહેતી. સુંદર અને જટિલ ડિઝાઇનવાળી છરીઓ વધારે મોંઘી વેચાતી. લોકો ખાસ ઓર્ડર આપી કારીગરો પાસેથી ડિઝાઇન બનાવડાવતા.
બોલીવુડ અને રામપુરી ચાકૂનો જૂનો નાતો-
60 અને 70 ના દાયકાની હિન્દી ફિલ્મોમાં રામપુરી ચાકૂ વિલનનું મુખ્ય હથિયાર ગણાતું. ફિલ્મ Waqt પછી તો આ ચાકૂ વધુ પ્રખ્યાત બન્યું. તે સમયની ઘણી ફિલ્મોમાં લૂંટ, ધમકી કે ફાઈટ સીનમાં રામપુરી ચાકૂ દેખાતું. લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં તેનું સ્થાન એટલું મજબૂત હતું કે “રામપુરી” શબ્દ જ ખતરનાક હથિયારનો પર્યાય બની ગયો.
રામપુરી ચાકૂનો 100 વર્ષ જૂની વારસો-
રામપુરી ચાકૂનો ઇતિહાસ 100 વર્ષથી પણ વધુ જૂનો માનવામાં આવે છે. ચાકૂ માનવજાતનું સૌથી પ્રાચીન હથિયાર ગણાય છે, અને રામપુરના કારીગરોએ આ પરંપરાને કળા અને કુશળતાથી નવી ઓળખ આપી. 1980 ના દાયકામાં એક એવો સમય હતો જ્યારે રામપુરમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ચાકૂના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલા હતા. આ વ્યવસાય સ્થાનિક અર્થતંત્રનો મહત્વનો હિસ્સો હતો.
સરકારે પ્રતિબંધ કેમ મૂક્યો?
1990 માં ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે 6 ઇંચથી વધુ લાંબા બ્લેડવાળી છરીઓના વેચાણ અને રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે ગુનાખોરીમાં આવા હથિયારોનો ઉપયોગ વધતો હતો. આ પ્રતિબંધનો સીધો પ્રભાવ રામપુરી ચાકૂના કારીગરો પર પડ્યો. ધીમે ધીમે તેમનો વ્યવસાય ઘટતો ગયો. તે ઉપરાંત બજારમાં સસ્તી ચાઈનીઝ છરીઓ આવતા પરંપરાગત રામપુરી ચાકૂની માંગ પણ ઘટી ગઈ. પરિણામે, એક સમયની પ્રસિદ્ધ કળા અને ઓળખ હવે અદૃશ્ય થવા લાગી.
આજે રામપુરી ચાકૂની સ્થિતિ
આજે રામપુરી ચાકૂ પહેલાની જેમ લોકપ્રિય નથી. ઘણી નવી પેઢીને તો તેના ઇતિહાસ વિશે પણ ખબર નથી. પરંતુ હકીકતમાં રામપુરી ચાકૂ માત્ર હથિયાર નહોતું — તે ભારતીય કારીગરોની કળા, પરંપરા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખનું પ્રતિક હતું. રામપુરી ચાકૂની કહાની માત્ર એક હથિયારની નથી, પરંતુ એક શહેર, એક કળા અને એક યુગની છે. ફિલ્મોથી લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ સુધી અને પછી સરકારી પ્રતિબંધ સુધી — રામપુરી ચાકૂએ લોકપ્રિયતા અને પતન બંને જોયા છે. આજે જરૂર છે કે આવી પરંપરાગત હસ્તકળાને હિંસાથી અલગ ઓળખ આપી, તેને સાંસ્કૃતિક વારસાના રૂપમાં જાળવી રાખવામાં આવે.
