ધર્મ પરિવર્તન મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો : ‘… તો હિન્દુને અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો નહીં મળે’, ધર્મ પરિવર્તન પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ફેંસલો

ધર્મ પરિવર્તન મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આંધ્રપ્રદેશ હાઈકોર્ટના એ આદેશને માન્ય રાખ્યો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવીને સક્રિયપણે તેનું પાલન કરનાર વ્યક્તિ અનુસૂચિત જાતિ (SC) નો સભ્ય રહી શકે નહીં.

ધર્મ પરિવર્તન (Religious Conversion) અને તેનાથી મળતા અનામતના લાભો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં (૨૪ માર્ચ, ૨૦૨૬) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. આ ચુકાદામાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ધર્મ બદલવાથી વ્યક્તિનો જ્ઞાતિ દરજ્જો અને તેને મળતા સંવૈધાનિક લાભો પર શું અસર પડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આજે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિન્દુ, શીખ અથવા બૌદ્ધ ધર્મ સિવાય અન્ય કોઈ ધર્મનું પાલન કરનાર વ્યક્તિ અનુસૂચિત જાતિનો સભ્ય બની શકે નહીં.

કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે મુસ્લિમ અથવા ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પરિવર્તિત થયેલા હિન્દુને અનુસૂચિત જાતિના સભ્ય માનવામાં આવશે નહીં અને તે SC/ST એક્ટ હેઠળ લાભનો દાવો કરી શકશે નહીં. હકીકતમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે આંધ્રપ્રદેશ હાઈકોર્ટના એ આદેશને યથાવત રાખ્યો છે જેમાં જણાવાયું હતું કે ખ્રિસ્તી ધર્મ સ્વીકારનાર વ્યક્તિ પોતાની મૂળ જાતિનો દરજ્જો ગુમાવે છે. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે અરજદારે એક દાયકા સુધી ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કર્યું હતું અને પાદરી તરીકે રવિવારની પ્રાર્થનાઓનું પણ આયોજન કર્યું હતું.

1950નો આદેશ શું છે?

અનુસૂચિત જાતિઓને ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 341 હેઠળ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે. આ નિયમ મુજબ હિન્દુ, શીખ અને બૌદ્ધ ધર્મ સિવાય અન્ય કોઈ ધર્મ પાળનાર વ્યક્તિને SC/ST શ્રેણીના સભ્ય ગણી શકાય નહીં. 1950ના રાષ્ટ્રપતિના આદેશમાં પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી હતી કે માત્ર હિન્દુ, શીખ અને બૌદ્ધ ધર્મના દલિતોને જ અનુસૂચિત જાતિની યાદીમાં સામેલ કરી શકાય છે.

1. એસસી (SC) દરજ્જો ગુમાવવો

સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે જો કોઈ અનુસૂચિત જાતિ (SC) ના વ્યક્તિ હિન્દુ, શિખ કે બૌદ્ધ ધર્મ સિવાયનો અન્ય કોઈ ધર્મ (જેમ કે ખ્રિસ્તી અથવા ઈસ્લામ) અંગીકાર કરે છે, તો તે વ્યક્તિ પોતાનો SC દરજ્જો તાત્કાલિક ગુમાવે છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે 'બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ, ૧૯૫૦' મુજબ, માત્ર હિન્દુ, શિખ અને બૌદ્ધ ધર્મના લોકોને જ SC તરીકે માન્યતા મળી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિ એકસાથે અન્ય ધર્મ પાળીને SC હોવાનો દાવો કરી શકે નહીં. આ મર્યાદા 'સંપૂર્ણ' (Absolute) છે અને તેમાં કોઈ અપવાદ નથી.

2. એટ્રોસિટી એક્ટ (SC/ST Act) હેઠળ રક્ષણ નહીં

આ ચુકાદો આંધ્રપ્રદેશના એક પાદરીના કેસના સંદર્ભમાં આવ્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવે છે અને તે ધર્મ પાળે છે, તો તે SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ હેઠળ રક્ષણ મેળવવા પાત્ર નથી. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં જ્ઞાતિ પ્રથાને માન્યતા ન હોવાથી, ધર્મ પરિવર્તન કરનાર વ્યક્તિ પર થતા અન્યાય માટે આ કાયદા હેઠળ ફરિયાદ થઈ શકે નહીં.

3. માત્ર અનામત માટે ધર્મ પરિવર્તન એ 'છેતરપિંડી'

કોર્ટે અગાઉ પણ ટકોર કરી છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર સરકારી નોકરી કે શિક્ષણમાં અનામતનો લાભ લેવા માટે જ ધર્મ પરિવર્તનનો દેખાવ કરે છે, તો તે બંધારણ સાથેની છેતરપિંડી ગણાશે. સાચી આસ્થા વગર કરવામાં આવતું ધર્માંતરણ અનામત નીતિના મૂળ હેતુને નુકસાન પહોંચાડે છે.

4. બળજબરીપૂર્વક ધર્માંતરણ પર સ્ટેન્ડ

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના અવલોકનોમાં પણ જણાવ્યું છે કે બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા લાલચ આપીને કરવામાં આવતું ધર્મ પરિવર્તન એ દેશની સુરક્ષા અને નાગરિકોની ધાર્મિક સ્વતંત્રતા માટે ખતરો બની શકે છે. દાન કે સેવાના કાર્યોનો હેતુ ધર્મ પરિવર્તન કરાવવાનો ન હોવો જોઈએ.