ભારતે ગ્રીન રેલ પરિવહનના ક્ષેત્રે એક ઐતિહાસિક સફળતા હાંસલ કરી છે. ભારતીય રેલવેએ ચેન્નાઈના ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી (ICF) ખાતે દેશના પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલવે કોચનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું છે. આ સિદ્ધિની જાહેરાત રેલવે મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે શુક્રવારે (25 જુલાઈ, 2025) સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર કરી હતી. તેમણે આ પરીક્ષણનો વીડિયો શેર કરતાં જણાવ્યું કે, ભારત હાલમાં 1200 હોર્સપાવરની હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન વિકસાવી રહ્યું છે, જે ભારતને હાઇડ્રોજન આધારિત રેલવે ટેકનોલોજીમાં વૈશ્વિક નેતાઓની શ્રેણીમાં મૂકશે.
હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલવે કોચનું મહત્વ
આ પ્રથમ હાઇડ્રોજન સંચાલિત કોચ, જેને 'ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતીય રેલવેના 'હાઇડ્રોજન ફોર હેરિટેજ' અભિયાનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ અભિયાન હેઠળ ભારતીય રેલવે દેશના વિવિધ હેરિટેજ અને પર્વતીય માર્ગો પર ૩૫ હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનો ચલાવવાની યોજના ધરાવે છે. આ યોજના વર્ષ 2023માં રેલવે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે રાજ્યસભામાં જાહેર કરી હતી. દરેક હાઇડ્રોજન ટ્રેનની અંદાજિત કિંમત 80 કરોડ રૂપિયા છે, જ્યારે દરેક માર્ગ માટે જરૂરી ગ્રાઉન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ખર્ચ 70 કરોડ રૂપિયા છે.
આ પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય લક્ષ્ય ભારતના રેલવે નેટવર્કને વધુ પર્યાવરણલક્ષી અને શૂન્ય કાર્બન ઉત્સર્જનના ધ્યેય સાથે સંરેખિત કરવાનું છે. હાઇડ્રોજન ઇંધણનો ઉપયોગ ફક્ત પાણીની વરાળ જ ઉત્પન્ન કરે છે, જે તેને પર્યાવરણ માટે સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોત બનાવે છે. આ ખાસ કરીને એવા માર્ગો માટે ઉપયોગી છે જ્યાં વિદ્યુતીકરણ શક્ય નથી, જેમ કે દૂરના અથવા પર્વતીય વિસ્તારો.
પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અને ભાવિ યોજનાઓ
ભારતીય રેલવેએ હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજીને વધુ આગળ વધારવા માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ પણ શરૂ કર્યો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, હાલના ડીઝલ ઇલેક્ટ્રિક મલ્ટિપલ યુનિટ (DEMU) રેક પર હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલનું રિટ્રોફિટમેન્ટ કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટની કિંમત 111.83 કરોડ રૂપિયા છે અને તે ઉત્તરી રેલવેના જિંદ-સોનીપત વિભાગ પર ચલાવવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, ચેન્નાઈના ICF ખાતે બીજા હાઇડ્રોજન સંચાલિત પાવર કારનું પરીક્ષણ એક અઠવાડિયામાં થવાનું છે. સફળ પરીક્ષણ બાદ, દસ કોચની સંપૂર્ણ રેક ઓગસ્ટ 2025ના અંત સુધીમાં ઉત્તરી રેલવેને મોકલવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' પહેલ હેઠળ સ્થાનિક પ્રતિભાઓનો ઉપયોગ કરીને વિકસાવવામાં આવ્યો છે, જે ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત કરે છે.
ખર્ચ અને પડકારો
હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનોના ચાલન ખર્ચ વિશે હજુ ભારતીય રેલવેના સંદર્ભમાં ચોક્કસ માહિતી નથી. જો કે, એવો અંદાજ છે કે શરૂઆતી ચાલન ખર્ચ વધુ હશે, પરંતુ ટ્રેનોની સંખ્યામાં વધારો થતાં તે ઘટશે. આ ટેકનોલોજી ખાસ કરીને પર્વતીય માર્ગો જેવા કે કાલકા-શિમલા હેરિટેજ રૂટ પર ઉપયોગી થશે, જો કે આ માર્ગ પર વ્યાપારી લોન્ચ ડિસેમ્બર 2024ની અપેક્ષિત તારીખથી વિલંબિત થઈ શકે છે, કારણ કે હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમને પર્વતીય ભૂપ્રદેશ અને ઊંચા લોડ-બેરિંગ સ્થિતિઓ માટે વધુ ટેકનિકલ ઑપ્ટિમાઇઝેશનની જરૂર છે.
વૈશ્વિક સ્થાન અને પર્યાવરણીય લાભો
આ સફળ પરીક્ષણ સાથે ભારત જર્મની, ફ્રાન્સ, સ્વીડન અને ચીન જેવા દેશોની યાદીમાં સામેલ થયું છે, જે હાઇડ્રોજન સંચાલિત રેલવે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.
