ગુજરાતે દેશના મેરિટાઈમ અને શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં પોતાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બનાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ગાંધીનગરમાં સોમવારે 'ગુજરાત શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ રિપેર પોલિસી-2026'નું વિધિવત લોન્ચિંગ કર્યું હતું. રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગુજરાતમાં શિપબિલ્ડિંગ અને શિપ રિપેર ક્ષેત્ર માટે ઉત્પાદન, મરીન સાધનસામગ્રી, સંશોધન અને વિકાસ, કૌશલ્ય વિકાસ તેમજ ગ્રીન અને સ્માર્ટ શિપયાર્ડને જોડતી ભવિષ્યલક્ષી ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવાનો છે.
ગુજરાત પાસે દેશનો સૌથી લાંબો દરિયાકિનારો હોવાના વ્યૂહાત્મક લાભ સાથે વિકસિત બંદરો, ઔદ્યોગિક માળખું અને લાંબો મેરિટાઇમ વારસો છે. સરકારનું માનવું છે કે આ તમામ પરિબળોને એકસાથે જોડીને રાજ્યને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક શિપબિલ્ડિંગ અને રિપેર કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવી શકાય છે. ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ પણ લાંબા સમયથી રાજ્યમાં ક્લસ્ટર આધારિત શિપયાર્ડ વિકાસ અને મરીન શિપબિલ્ડિંગ પાર્કની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે.
આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝન સાથે નીતિનું જોડાણ
નવી નીતિને કેન્દ્ર સરકારની શિપબિલ્ડિંગ સંબંધિત પહેલો, મેરિટાઇમ વિઝન 2047 અને આત્મનિર્ભર ભારતના વ્યાપક લક્ષ્યો સાથે સુસંગત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં દેશની ક્ષમતા વધારવાનો સીધો સંબંધ માત્ર ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સાથે જ નહીં, પરંતુ મરીન સાધનો, સ્ટીલ, એન્જિનિયરિંગ, ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ્સ, ડિઝાઇન, લોજિસ્ટિક્સ અને કુશળ માનવબળ જેવા અનેક ક્ષેત્રો સાથે છે.
ગુજરાતની નવી નીતિમાં શિપયાર્ડ અને તેના સહાયક ઉદ્યોગોના વિકાસ સાથે કૌશલ્ય વિકાસ, ક્ષમતાવર્ધન, ગ્રીન શિપયાર્ડ, સ્માર્ટ ટેક્નોલોજી, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને R&Dને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે કે, સરકારનો અભિગમ માત્ર જહાજો બનાવવાની ક્ષમતા ઊભી કરવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ સમગ્ર મેરિટાઇમ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમને એકસાથે વિકસાવવાનો છે.
ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડના સત્તાવાર વિઝનમાં પણ રાજ્યને શિપબિલ્ડિંગ અને શિપ રિપેર હબ તરીકે વિકસાવવાનું લક્ષ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે. બોર્ડની હાલની વ્યૂહરચનામાં ક્લસ્ટર આધારિત શિપયાર્ડ વિકાસ, સામાન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ અને ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવાનો અભિગમ સામેલ છે.
આ પણ વાંચો: વડોદરાની માંજલપુર પેટા-ચૂંટણીને લઈને મોટો નિર્ણય : 30 જુલાઈએ આ વિસ્તારમાં રહેશે જાહેર રજા
કુછડીમાં મેગા ગ્રીનફિલ્ડ ક્લસ્ટર બનશે
આ નીતિનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું પોરબંદર જિલ્લાના કુછડી ખાતે પ્રસ્તાવિત મેગા ગ્રીનફિલ્ડ શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર છે. રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, ભારત સરકારે આ ક્લસ્ટરને મંજૂરી આપી છે અને ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ દ્વારા તેના ડિટેઇલ્ડ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ એટલે કે DPR તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ક્લસ્ટરમાં બે થી ત્રણ વિશ્વસ્તરીય શિપયાર્ડ સાથે શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રને જરૂરી સહાયક ઉદ્યોગોનું નેટવર્ક વિકસાવવાની યોજના છે. પ્રસ્તાવિત શિપયાર્ડોના વિકાસથી આશરે ₹23,700 કરોડનું ખાનગી રોકાણ આકર્ષિત થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, ક્લસ્ટરને જરૂરી સામાન્ય મરીન અને જમીન આધારિત માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવા માટે આશરે ₹3,300 કરોડનું રોકાણ થવાની ધારણા છે. આ રીતે સમગ્ર પ્રોજેક્ટમાં ₹27,000 કરોડથી વધુના રોકાણની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે.
આ પ્રોજેક્ટની મહત્વની બાબત એ છે કે શિપયાર્ડોને અલગ-અલગ વિકસાવવાને બદલે એક સંકલિત ક્લસ્ટર તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. ગુજરાતમાં અગાઉથી જ ક્લસ્ટર આધારિત શિપયાર્ડ વિકાસનો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં સામાન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો લાભ અનેક શિપયાર્ડ અને સહાયક ઉદ્યોગોને મળી શકે છે.
બ્રેકવોટરથી લઈને નેવિગેશન ચેનલ સુધીનું માળખું
કુછડી ખાતે પ્રસ્તાવિત મેગા ક્લસ્ટર માટે સામાન્ય ઉપયોગની અનેક માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં બ્રેકવોટર, ફ્લોટિંગ ક્રેન્સ, હેવી લિફ્ટ શિપ્સ માટેની સુવિધાઓ, ડ્રેજિંગ, હાર્બર બેસિન, નેવિગેશન ચેનલ, રસ્તા, વીજળી અને પાણી પુરવઠા સહિતની સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારનું સંકલિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર શિપબિલ્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ખૂબ મહત્વનું છે. શિપયાર્ડને અલગથી તમામ જરૂરી સુવિધાઓ ઊભી કરવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય તો પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભિક ખર્ચ અને સમય બંને ઘટાડી શકાય છે. સરકારનો દાવો છે કે સામાન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપલબ્ધ થવાથી રોકાણકારો માટે પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ વધુ સરળ બનશે અને ગુજરાતની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધશે.
રોકાણકારોને મળશે નાણાકીય અને બિન-નાણાકીય પ્રોત્સાહન
નવી નીતિ હેઠળ શિપબિલ્ડિંગ અને રિપેર ક્ષેત્રમાં રોકાણ આકર્ષવા માટે વિવિધ પ્રોત્સાહનોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમાં મૂડી સહાય, સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની પરતફેર, વ્યાજ સહાય, ડ્રેજિંગ સહાય, MSME પાસેથી ખરીદીને પ્રોત્સાહન, વીજળી દરમાં સહાય અને પાણીના ચાર્જમાં સબસિડી જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. મરીન ઇક્વિપમેન્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્લસ્ટર્સ માટે પણ વિશેષ પ્રોત્સાહનોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પ્રોજેક્ટ શરૂ કરનારા અર્લી બર્ડ રોકાણકારો માટે વધારાના પ્રોત્સાહનનો પણ નીતિમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ અને સમર્પિત ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલી દ્વારા મંજૂરી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: સમુદ્રની વચ્ચે 21 વર્ષનાં યુવકની તબિયત લથડી : કોસ્ટગાર્ડે હેલિકોપ્ટરથી કર્યું દિલધડક રેસ્ક્યુ
50 લાખ DWTથી વધુ ક્ષમતા અને 5 લાખ લોકોના કૌશલ્ય વિકાસનું લક્ષ્ય
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, નવી નીતિ હેઠળ ગુજરાતની શિપબિલ્ડિંગ ઉત્પાદન ક્ષમતાને 50 લાખ ડેડવેઇટ ટનેજ એટલે કે DWTથી વધુ સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક છે. સાથે જ રાજ્યમાં બે ઇન્ટિગ્રેટેડ મેગા શિપબિલ્ડિંગ પાર્ક સ્થાપિત કરવાની દિશામાં પણ કામ કરવામાં આવશે. આ નીતિનો એક મોટો સામાજિક અને આર્થિક પાસો કૌશલ્ય વિકાસ છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, 5 લાખથી વધુ લોકોને કૌશલ્ય વિકાસ અને ક્ષમતાવર્ધન માટે તાલીમ આપવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં વેલ્ડિંગ, ફેબ્રિકેશન, મરીન એન્જિનિયરિંગ, ઈલેક્ટ્રિકલ, ડિઝાઇન, સલામતી અને ટેક્નિકલ મેન્ટેનન્સ જેવી વિવિધ કુશળતાઓની માંગ રહે છે. તેથી આ ક્ષેત્રનો વિકાસ રોજગારી અને સ્થાનિક માનવબળના કૌશલ્ય વિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ દ્વારા નીતિ સંબંધિત માર્ગદર્શિકા પણ તૈયાર કરવામાં આવી હોવાનું રાજ્ય સરકારે જણાવ્યું છે. આ માર્ગદર્શિકાથી ડેવલપર્સ અને રોકાણકારો માટે અરજી પ્રક્રિયા સરળ બનવાની અને પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં ઝડપ આવવાની અપેક્ષા છે. જોકે, આ લક્ષ્યોને વાસ્તવિક પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે જમીન, પર્યાવરણ, CRZ મંજૂરી, નાણાંકીય બંધારણ અને પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ જેવા તબક્કાઓ સમયસર પૂર્ણ કરવા પડશે. ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ હાલમાં પણ શિપયાર્ડ વિકાસ માટે પર્યાવરણીય અને CRZ મંજૂરી પ્રક્રિયામાં સહાય પૂરી પાડે છે.
ગુજરાત માટે મેરિટાઇમ અર્થતંત્રનું નવું અધ્યાય
'ગુજરાત શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ રિપેર પોલિસી-2026'નો હેતુ રાજ્યના દરિયાકાંઠા અને બંદરોના વ્યૂહાત્મક લાભને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે જોડવાનો છે. જો પોરબંદરના કુછડી સહિતના પ્રસ્તાવિત ક્લસ્ટરોમાં રોકાણ અને પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર અમલમાં આવે, તો ગુજરાતમાં શિપબિલ્ડિંગ ઉપરાંત મરીન સાધનસામગ્રી, સપ્લાય ચેઇન, લોજિસ્ટિક્સ, એન્જિનિયરિંગ અને કૌશલ્ય આધારિત રોજગારી માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
હાલમાં આ નીતિ લોન્ચ થયા બાદ તેનું આગામી મહત્વનું પગલું પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ રહેશે. કુછડી ક્લસ્ટરનો DPR પૂર્ણ થવો, જરૂરી મંજૂરીઓ મળવી, રોકાણકારોની ભાગીદારી અને સામાન્ય માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ આ સમગ્ર યોજનાની સફળતા માટે નિર્ણાયક રહેશે. જો આ પ્રક્રિયા સમયસર આગળ વધે તો ગુજરાત દેશના શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં પોતાની પહેલેથી રહેલી સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવી વૈશ્વિક મેરિટાઇમ મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
