Mobile Forensic Van: ગુનાખોરી સામે અસરકારક કાર્યવાહી માટે હવે માત્ર પરંપરાગત તપાસ પૂરતી નથી રહી. આધુનિક ટેક્નોલોજી અને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા હવે ગુનાની તપાસનું સૌથી મજબૂત હથિયાર બની રહ્યા છે. ગુજરાતમાં કાર્યરત મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સે છેલ્લા બે વર્ષમાં 37 હજારથી વધુ ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી સ્થળ પર જ પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરીને પોલીસને મહત્વપૂર્ણ પુરાવા એકત્ર કરવામાં મદદ કરી છે. નવા ફોજદારી કાયદાઓ અમલમાં આવ્યા બાદ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે અને તેની સીધી અસર ગુનેગારોને કાયદેસરની સજા અપાવવામાં જોવા મળી રહી છે.
નવા ફોજદારી કાયદાઓ બાદ ફોરેન્સિક તપાસને મળ્યું વિશેષ મહત્વ
ભારતમાં અમલમાં આવેલા નવા ફોજદારી કાયદાઓમાં સાત વર્ષ અથવા તેથી વધુ સજાપાત્ર ગુનાઓમાં ફોરેન્સિક તપાસને ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાના આધારે તપાસને વધુ વિશ્વસનીય બનાવવાનો અને કોર્ટમાં દોષિતોને સજા મળવાનો દર એટલે કે કન્વિક્શન રેટ વધારવાનો છે. પરંપરાગત તપાસમાં સાક્ષીઓ અથવા પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવા પર વધુ નિર્ભરતા રહેતી હતી, જ્યારે ફોરેન્સિક તપાસ ડીએનએ, ફિંગરપ્રિન્ટ, બ્લડ સેમ્પલ, જૈવિક પુરાવા, ડિજિટલ માહિતી અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક તથ્યોના આધારે તપાસને મજબૂત બનાવે છે. પરિણામે ગુનેગાર સામે કોર્ટમાં વધુ વિશ્વસનીય પુરાવા રજૂ કરી શકાય છે.
બે વર્ષમાં 37 હજારથી વધુ ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન
ગુજરાતમાં હાલમાં કુલ 47 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન કાર્યરત છે. આ વેન્સ રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં પોલીસને તાત્કાલિક મદદ પહોંચાડે છે અને ઘટના બન્યા બાદ ઝડપથી ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી જાય છે.
છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન આ મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સે 37 હજારથી વધુ ગુનાસ્થળોની મુલાકાત લઈને સ્થળ પર જ પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરી છે. સમયસર કરવામાં આવેલી તપાસને કારણે ઘણા મહત્વપૂર્ણ પુરાવા સુરક્ષિત રાખવામાં સફળતા મળી છે, જે પછીની તપાસ અને કોર્ટ કાર્યવાહી માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થયા છે.
ઘટનાસ્થળે જ મિનિ ફોરેન્સિક લેબોરેટરી
આ મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સને ચાલતી-ફરતી મિનિ ફોરેન્સિક લેબોરેટરી તરીકે તૈયાર કરવામાં આવી છે. દરેક વેનમાં આશરે 12 વિશેષ વૈજ્ઞાનિક કિટ્સ અને આધુનિક સાધનો ઉપલબ્ધ છે, જેના આધારે પ્રાથમિક ફોરેન્સિક તપાસ સ્થળ પર જ શક્ય બને છે. આ સાધનો દ્વારા વિવિધ પ્રકારના પુરાવા સુરક્ષિત રીતે એકત્રિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ફિંગરપ્રિન્ટ, બ્લડ સ્ટેન, જૈવિક નમૂનાઓ, ફૂટપ્રિન્ટ, ટૂલ માર્ક્સ, હથિયારો સાથે જોડાયેલા નિશાન તેમજ અન્ય ભૌતિક પુરાવાનો સમાવેશ થાય છે. જરૂરિયાત મુજબ પુરાવાનું પેકિંગ અને સીલિંગ પણ વૈજ્ઞાનિક ધોરણો અનુસાર કરવામાં આવે છે જેથી તેની વિશ્વસનીયતા જળવાઈ રહે.
પુરાવા નષ્ટ થતા અટકે છે, તપાસમાં આવે છે ઝડપ
ગુનાની તપાસમાં સૌથી મોટો પડકાર ઘટનાસ્થળે રહેલા પુરાવાને સુરક્ષિત રાખવાનો હોય છે. વિલંબ થવાથી અથવા સ્થળ પર ભીડ વધવાથી મહત્વપૂર્ણ પુરાવા નષ્ટ થઈ જવાની શક્યતા રહે છે.
મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સ આ સમસ્યાનો અસરકારક ઉકેલ પૂરું પાડે છે. ઘટના બન્યા બાદ તાત્કાલિક ટીમ સ્થળ પર પહોંચીને પુરાવાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે દસ્તાવેજીકરણ, ફોટોગ્રાફી, સેમ્પલ કલેક્શન અને પ્રાથમિક વિશ્લેષણ કરે છે. પરિણામે તપાસની સમગ્ર પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને ચોકસાઈભરી બને છે.
પોલીસ અને ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો વચ્ચે વધ્યું સંકલન
મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સના કારણે પોલીસ અધિકારીઓ અને ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો વચ્ચેનું સંકલન પણ વધુ મજબૂત બન્યું છે. ગુનાની ગંભીરતા અનુસાર નિષ્ણાતોની ટીમ સ્થળ પર જ તપાસની દિશા નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી તપાસની શરૂઆતથી જ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે, જે બાદમાં કોર્ટમાં કેસને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ પહેલ?
આધુનિક સમયમાં સાયબર ક્રાઇમ, હત્યા, લૂંટ, યૌન શોષણ અને અન્ય ગંભીર ગુનાઓમાં વૈજ્ઞાનિક તપાસનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. નવા ફોજદારી કાયદાઓએ પણ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને તપાસનું કેન્દ્રસ્થાન બનાવ્યું છે. ગુજરાતમાં 47 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સનું કાર્યરત નેટવર્ક માત્ર તપાસને ઝડપી બનાવતું નથી, પરંતુ પુરાવાની ગુણવત્તા સુધારીને ગુનેગારોને કાયદેસરની સજા અપાવવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યું છે. આગામી સમયમાં આવી ટેક્નોલોજી આધારિત વ્યવસ્થાઓ વધુ મજબૂત બનશે તો ગુનાખોરી સામેની લડતમાં પોલીસની ક્ષમતા પણ નોંધપાત્ર રીતે વધશે.
