એક દિવસ માટે કલ્પના કરો કે તમારા ઘરમાંથી કોઈ સભ્ય અચાનક ગાયબ થઈ જાય. ફોન બંધ. કોઈ સંદેશ નહીં. કોઈ ખબર નહીં. કલાકો દિવસોમાં બદલાય અને દિવસો મહિનાઓમાં. પોલીસ સ્ટેશનના ચક્કર, સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ્સ, સગાં-સંબંધીઓને ફોન અને દરવાજા પર થતી દરેક ટકોર સાથે જીવતી આશા. ગુજરાતમાં દર વર્ષે હજારો પરિવારો આ સ્થિતિમાંથી પસાર થાય છે.
ગુમ થયેલા લોકોના આંકડાઓ માત્ર સરકારી રેકોર્ડ નથી. દરેક નંબર પાછળ એક પરિવારની બેચેની, એક માતાની રાહ, એક પિતાની ચિંતા અને એક બાળકની અધૂરી દુનિયા છુપાયેલી હોય છે. છેલ્લા લગભગ બે દાયકામાં ગુજરાતમાં ગુમ થયેલા લોકોનો પ્રશ્ન કાયદો-વ્યવસ્થા, સમાજશાસ્ત્ર અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય – ત્રણેય ક્ષેત્રો માટે એક મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ગયો છે.
તાજેતરમાં રાજ્યવ્યાપી “ઓપરેશન મિલાપ” ચર્ચામાં આવ્યું ત્યારે ફરી એક વખત સવાલ ઉઠ્યો – આખરે ગુજરાતમાં કેટલા લોકો ગુમ થાય છે? કેટલા પાછા મળે છે? અને આ આંકડાઓ પાછળની વાસ્તવિક કહાની શું છે?
2007થી શરૂ થતી લાંબી કહાની
ગુજરાત પોલીસના રેકોર્ડ અનુસાર વર્ષ 2007થી લઈને 2026 સુધી રાજ્યમાં કુલ 24,767 લોકો ગુમ થયેલા તરીકે નોંધાયા છે. આ આંકડો માત્ર નોંધાયેલા કેસોનો છે અને તેમાં પુરુષો, મહિલાઓ તથા બાળકોનો સમાવેશ થાય છે.
આંકડો સાંભળવામાં મોટો લાગે છે, પરંતુ તેને સમજવો જરૂરી છે. ગુમ થનાર દરેક વ્યક્તિ કોઈ ગુનાનો ભોગ બની હોય એવું નથી. પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓના અનુભવ મુજબ ગુમ થવાના કારણોમાં ઘરેલુ વિવાદ, પ્રેમ સંબંધો, પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા, માનસિક તણાવ, નોકરીની શોધમાં ઘર છોડવું, પરિવારથી મતભેદ, સ્થળાંતર અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.
ગુજરાત જેવા ઝડપથી શહેરીકરણ પામતા રાજ્યમાં લોકોનું સ્થળાંતર સતત વધી રહ્યું છે. સુરત, અમદાવાદ, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં રોજગાર માટે આવતા લોકોમાં પણ ગુમ થવાના કેસો નોંધાતા રહે છે. ઘણીવાર વ્યક્તિ એક શહેરમાંથી બીજા રાજ્યમાં પહોંચી જાય છે અને પરિવાર સાથેનો સંપર્ક તૂટી જવાથી કેસ “મિસિંગ પર્સન” તરીકે નોંધાય છે.
મહિલાઓના ગુમ થવાના કેસોએ કેમ ખેંચ્યું દેશનું ધ્યાન?
2023માં ગુજરાત અચાનક રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યું જ્યારે એનસીઆરબીના આંકડાઓના આધારે મહિલાઓના ગુમ થવાના કેસો અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ. સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ 2016થી 2020 દરમિયાન ગુજરાતમાં 41,621 મહિલાઓ ગુમ થયેલી તરીકે નોંધાઈ હતી. વર્ષવાર જોવામાં આવે તો 2016માં 7,105, 2017માં 7,712, 2018માં 9,246, 2019માં 9,268 અને 2020માં 8,290 મહિલાઓ ગુમ થયેલી તરીકે નોંધાઈ હતી.
આ આંકડાઓએ ચિંતા ઊભી કરી હતી. પરંતુ ત્યારબાદ ગુજરાત પોલીસે મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ આ 41,621 મહિલાઓમાંથી 39,497 મહિલાઓને શોધી કાઢીને તેમના પરિવાર સાથે પુનઃમિલન કરાવવામાં આવ્યું હતું. એટલે કે લગભગ 95 ટકા જેટલો ટ્રેસિંગ રેટ નોંધાયો હતો.
આ માહિતી એક મહત્વનો મુદ્દો સમજાવે છે – “ગુમ થયેલા” અને “હજુ સુધી ન મળેલા” લોકો વચ્ચે મોટો તફાવત હોય છે. ઘણી વખત વ્યક્તિ એક વર્ષમાં ગુમ થયેલી તરીકે નોંધાય છે પરંતુ તેની શોધ બીજા વર્ષે થાય છે. તેથી કાચા આંકડાઓને સંદર્ભ વગર સમજવાથી ખોટું ચિત્ર ઊભું થઈ શકે છે.
સૌથી મોટી ચિંતા: બાળકો
જો મહિલાઓના કેસોમાં ટ્રેસિંગ રેટ આશ્વાસક દેખાય છે તો બાળકોના કેસો હજુ પણ ગંભીર ચિંતા ઊભી કરે છે.
2022 દરમિયાન રાજ્યમાં માત્ર જાન્યુઆરીથી જુલાઈ વચ્ચે જ 0થી 14 વર્ષની વયજૂથની 331 છોકરીઓ અને 15થી 18 વર્ષની વયજૂથની 1,409 કિશોરીઓ ગુમ થયેલી તરીકે નોંધાઈ હતી. રાજ્યના ચાર મોટા શહેરો – અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ અને વડોદરા – આવા કેસોમાં સૌથી આગળ રહ્યા હતા.
બાળકોના કેસોમાં પડકાર એટલા માટે વધુ હોય છે કારણ કે તેઓ ઘણીવાર પોતાની ઓળખ, સરનામું અથવા સંપર્ક માહિતી સ્પષ્ટ રીતે આપી શકતા નથી. કિશોરાવસ્થાના કેસોમાં સોશિયલ મીડિયા, ઑનલાઇન મિત્રતા, પ્રેમ સંબંધો અને ઘરેલુ દબાણ જેવા પરિબળો પણ સામે આવે છે.
2024 અને 2025ના આંકડાઓ આ ચિંતા વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિધાનસભામાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ આ બે વર્ષ દરમિયાન 6,240 સગીરો ગુમ થયેલા તરીકે નોંધાયા હતા. 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધી તેમાંના 553 બાળકો હજુ સુધી શોધી શકાયા નહોતા. જોકે આ જ સમયગાળા દરમિયાન ગુમ થયેલી તમામ મહિલાઓને ટ્રેસ કરવામાં સફળતા મળી હતી.
આ આંકડા બતાવે છે કે ગુજરાત માટે ગુમ થયેલા બાળકોનો મુદ્દો હજુ પણ સૌથી મોટો પડકાર છે.
લોકો આખરે ગુમ કેમ થાય છે?
સામાન્ય માન્યતા એવી હોય છે કે ગુમ થનારા મોટાભાગના લોકો અપહરણ અથવા સંગઠિત ગુનાખોરીના ભોગ બને છે. હકીકત ઘણી વધુ જટિલ છે.
પોલીસના વિવિધ અભ્યાસો અને તપાસોમાં ઘરેલુ વિવાદો, પ્રેમ સંબંધો, પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા, પરિવારના દબાણ, નોકરીની શોધ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ અને સ્થળાંતર મુખ્ય કારણો તરીકે સામે આવ્યા છે.
કિશોરીઓના કેસોમાં પ્રેમ સંબંધો અને ઘરેથી ભાગી જવાના બનાવો વધુ જોવા મળે છે. જ્યારે યુવાન પુરુષોના કેસોમાં રોજગાર અથવા પારિવારિક વિવાદો સામાન્ય કારણો હોય છે.
મહિલાઓના કેસોમાં ઘરેલુ તણાવ, લગ્નજીવનના વિવાદો અને સામાજિક દબાણ પણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળ તરીકે નોંધાયા છે. ઘણા કેસોમાં વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ ઘર છોડે છે, પરંતુ પરિવાર તરફથી ફરિયાદ નોંધાતા તે “મિસિંગ” કેટેગરીમાં દાખલ થાય છે.
તપાસ કેવી રીતે બદલાઈ?
એક સમય હતો જ્યારે ગુમ થયેલી વ્યક્તિને શોધવાનું મુખ્ય સાધન પોસ્ટર, જાહેર જાહેરાતો અને સ્થાનિક પોલીસ નેટવર્ક હતું. આજે સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે.
મોબાઇલ ફોન લોકેશન, સીસીટીવી નેટવર્ક, ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રેલ, સોશિયલ મીડિયા એક્ટિવિટી, રેલવે અને બસ ડેટા, ચહેરા ઓળખવાની ટેક્નોલોજી અને આંતરરાજ્ય ડેટાબેઝે તપાસને વધુ ઝડપી બનાવી છે.
ગુજરાત પોલીસ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ટેક્નોલોજી આધારિત તપાસ પર ખાસ ભાર મૂકી રહી છે. તેના કારણે ઘણા જૂના કેસોમાં પણ નવી કડીઓ મળી રહી છે અને વર્ષો બાદ લોકો પરિવાર સુધી પહોંચાડવામાં સફળતા મળી રહી છે.
અને પછી આવ્યું ‘ઓપરેશન મિલાપ’
7 મે 2026ના રોજ ગુજરાત પોલીસે એક વિશેષ રાજ્યવ્યાપી અભિયાન શરૂ કર્યું – “ઓપરેશન મિલાપ”.
આ અભિયાનનો હેતુ માત્ર નવા કેસો ઉકેલવાનો નહોતો. વર્ષોથી પેન્ડિંગ રહેલા ગુમશુદગીના કેસો ફરી ખોલવામાં આવ્યા. જૂના રેકોર્ડની સમીક્ષા કરવામાં આવી. નવા ટેક્નોલોજીકલ સાધનોનો ઉપયોગ થયો. અન્ય રાજ્યોની પોલીસ સાથે સંકલન કરવામાં આવ્યું.
પરિણામ ચોંકાવનારા રહ્યા.
માત્ર એક મહિનાના અભિયાન દરમિયાન ગુજરાત પોલીસે 1,470 ગુમ થયેલા લોકોને શોધી કાઢ્યા અને તેમના પરિવાર સાથે પુનઃમિલન કરાવ્યું.
આ 1,470 લોકોમાં:
852 મહિલાઓ
342 પુરુષો
234 સગીર છોકરીઓ
42 સગીર છોકરાઓ
સામેલ હતા.
સુરત શહેર પોલીસે સૌથી વધુ 341 લોકોને શોધી કાઢીને રાજ્યમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું.
આ અભિયાન દરમિયાન રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, બિહાર, આસામ, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાંથી પણ ગુમ થયેલા લોકો મળી આવ્યા હતા.
આ સફળતા પાછળનું મોટું સંદેશ
ઓપરેશન મિલાપ માત્ર પોલીસની કામગીરીનો અહેવાલ નથી. તે છેલ્લા 19 વર્ષના એક મોટા પાઠ તરફ ધ્યાન દોરે છે.
ગુજરાતમાં ગુમ થયેલા લોકોનો પ્રશ્ન માત્ર ક્રાઇમ સ્ટોરી નથી. તે સામાજિક પરિવર્તન, પરિવારિક સંબંધો, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, શહેરીકરણ અને ડિજિટલ યુગની નવી પડકારજનક હકીકતોનું પ્રતિબિંબ છે.
2007થી 2026 સુધીના 24,767 કેસો દર્શાવે છે કે સમસ્યા મોટી છે. પરંતુ 39,497 મહિલાઓને પરિવાર સુધી પહોંચાડવાના આંકડા અને ઓપરેશન મિલાપમાં માત્ર એક મહિનામાં 1,470 લોકોના પુનઃમિલન જેવી સફળતાઓ એ પણ દર્શાવે છે કે શોધખોળની વ્યવસ્થા અગાઉ કરતાં વધુ મજબૂત બની રહી છે.
આ પણ વાંચો: “કાયદામાં રહેશો તો ફાયદામાં રહેશો” : સુરતમાં 1,000થી વધુ રીઢા આરોપીઓને પોલીસની કડક ચેતવણી
તેમ છતાં 553 એવા બાળકો છે જેઓ 2025ના અંત સુધી પણ પોતાના પરિવાર સુધી પહોંચી શક્યા નહોતા. અને કદાચ આ જ આ આખી કહાનીનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે.
કારણ કે દરેક સફળ ટ્રેસિંગ પાછળ એક પરિવારની ખુશી હોય છે, પરંતુ દરેક બાકી રહેલા કેસ પાછળ હજુ પણ કોઈ માતા દરવાજા તરફ જોઈ રહી હોય છે, કોઈ પિતા ફોનની રિંગની રાહ જોઈ રહ્યો હોય છે અને કોઈ ઘર પોતાના સભ્યના પાછા ફરવાની આશા છોડવા તૈયાર નથી.
ઓપરેશન મિલાપે હજારો લોકોને તેમના પરિવાર સુધી પહોંચાડ્યા છે. હવે સવાલ માત્ર એટલો જ છે કે શું આગામી વર્ષોમાં ગુજરાત ગુમ થનારા લોકોની સંખ્યા ઘટાડવામાં પણ એટલી જ સફળતા મેળવી શકશે?
