Hindu Marriage Act : લગ્નને ભારતીય સમાજમાં માત્ર સામાજિક કરાર તરીકે નહીં પરંતુ એક પવિત્ર સંસ્કાર તરીકે જોવામાં આવે છે. ખાસ કરીને હિંદુ પરંપરામાં લગ્નને બે વ્યક્તિઓના મિલનથી વધુ, બે પરિવારોના સંબંધ અને જીવનભરના બંધન તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે છે. આવા સમયે ગુજરાત હાઇકોર્ટનો તાજેતરનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો હિંદુ લગ્નની કાનૂની માન્યતા અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન આપતો અને વ્યાપક ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. ગુજરાત હાઇકોર્ટે પોતાના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયમાં જણાવ્યું છે કે માત્ર મેરેજ સર્ટિફિકેટ મેળવવાથી અથવા લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન કરાવી દેવાથી હિંદુ લગ્ન કાયદેસર રીતે માન્ય બની જતા નથી. હિંદુ મેરેજ એક્ટ, 1955 હેઠળ નિર્ધારિત ધાર્મિક વિધિઓ અને પરંપરાગત પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. જો સંબંધિત સમાજ અથવા પરિવારની પરંપરા મુજબ સપ્તપદી એટલે કે સાત ફેરા લેવાની વિધિ ફરજિયાત હોય તો તેના વિના લગ્ન પૂર્ણ અને માન્ય ગણાવી શકાય નહીં.
શું હતો સમગ્ર કેસ?
ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, આ મામલો વિદેશમાં રહેતા એક વ્યક્તિ સાથે સંકળાયેલો હતો. અરજદારનો દાવો હતો કે તેની સાથે કોઈ પરંપરાગત લગ્ન વિધિ યોજવામાં આવી નહોતી અને તેની જાણ બહાર કેટલાક દસ્તાવેજો પર સહી કરાવીને મેરેજ સર્ટિફિકેટ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેના મતે, કોઈ ધાર્મિક વિધિ, લગ્ન સમારંભ કે સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય લગ્ન પ્રક્રિયા ક્યારેય યોજાઈ નહોતી. કેસની સુનાવણી દરમિયાન મહિલાએ પણ ફેમિલી કોર્ટ સમક્ષ સ્વીકાર્યું હતું કે બંને વચ્ચે પરંપરાગત હિંદુ વિધિ અનુસાર લગ્ન થયા નહોતા. એટલું જ નહીં, બંને ક્યારેય પતિ-પત્ની તરીકે સાથે રહ્યા નહોતા અને વૈવાહિક જીવન પણ શરૂ થયું નહોતું. તેમ છતાં, ફેમિલી કોર્ટે માત્ર લગ્નના રજિસ્ટ્રેશન અને પ્રમાણપત્રના આધારે પુરુષની અરજી ફગાવી દીધી હતી.
હાઇકોર્ટનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
આ કેસની સુનાવણી ગુજરાત હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ ઇલેશ જે. વોરા અને આર.ટી. વાછાણીની ડિવિઝન બેન્ચ સમક્ષ થઈ હતી. કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે લગ્નનું પ્રમાણપત્ર માત્ર એવા લગ્નનો સત્તાવાર રેકોર્ડ છે જે અગાઉથી સંપન્ન થઈ ચૂક્યા હોય. માત્ર નોંધણી પોતે જ લગ્નને કાયદેસર માન્યતા આપતી નથી. કોર્ટે જણાવ્યું કે, જો હિંદુ મેરેજ એક્ટ હેઠળ જરૂરી ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ કરવામાં આવી ન હોય તો ફક્ત રજિસ્ટ્રેશનના આધારે તે સંબંધને હિંદુ લગ્ન તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં. આથી હાઇકોર્ટે ફેમિલી કોર્ટના અગાઉના આદેશને રદ કરતાં નોંધ્યું કે કાયદાની મૂળભૂત જોગવાઈઓને અવગણીને માત્ર પ્રમાણપત્રના આધારે લગ્ન માન્ય ગણાવી શકાય નહીં.
આ પણ વાંચો: ગુજરાતમાં મેઘરાજાની તોફાની એન્ટ્રીના એંધાણ : વલસાડ-દમણમાં રેડ એલર્ટ; 10 જિલ્લામાં ઓરેન્જ ચેતવણી
હિંદુ મેરેજ એક્ટની કલમ 7 શું કહે છે?
ગુજરાત હાઇકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં હિંદુ મેરેજ એક્ટ, 1955ની કલમ 7નો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ કલમ અનુસાર, હિંદુ લગ્નને માન્ય ગણાવવા માટે સંબંધિત સમાજ, કુટુંબ અથવા સમુદાયની પરંપરા મુજબની જરૂરી વિધિઓ પૂર્ણ થવી આવશ્યક છે. જો કોઈ સમુદાયમાં સપ્તપદી અથવા સાત ફેરાની પરંપરા અમલમાં હોય, તો સાતમો ફેરો પૂર્ણ થયા પછી જ લગ્નને પૂર્ણ અને કાયદેસર રીતે માન્ય ગણવામાં આવે છે. આ જોગવાઈ દર્શાવે છે કે હિંદુ લગ્ન માત્ર દસ્તાવેજી પ્રક્રિયા નહીં પરંતુ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વિધિઓ સાથે જોડાયેલો એક સંસ્કાર છે.
લગ્ન માત્ર કાનૂની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ સંસ્કાર
હાઇકોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં વધુમાં જણાવ્યું કે હિંદુ પરંપરામાં લગ્નને માત્ર કાનૂની ઔપચારિકતા તરીકે જોઈ શકાય નહીં. તે એક એવો સંસ્કાર છે જે બે વ્યક્તિઓને જ નહીં પરંતુ બે પરિવારોને પણ જીવનભરના સંબંધમાં બાંધે છે. લગ્ન એક નવા પરિવારની શરૂઆતનો પાયો છે અને તેની સાથે અનેક જવાબદારીઓ અને સામાજિક ફરજો જોડાયેલી હોય છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, વ્યક્તિએ લગ્ન જેવા મહત્વપૂર્ણ સંબંધમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં તેના સામાજિક, ધાર્મિક અને કાનૂની પાસાઓને સમજવા જોઈએ. લગ્નને માત્ર રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા સુધી મર્યાદિત રાખવાથી હિંદુ લગ્ન વ્યવસ્થાની મૂળભૂત ભાવના અને પરંપરાનું મહત્વ ઘટી શકે છે.
ચુકાદાની વ્યાપક અસર
કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે ગુજરાત હાઇકોર્ટનો આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં આવા અનેક વિવાદાસ્પદ કેસોમાં માર્ગદર્શક બની શકે છે. ખાસ કરીને એવા કેસોમાં જ્યાં લગ્નના રજિસ્ટ્રેશન તો થયા હોય પરંતુ પરંપરાગત વિધિઓ યોજાઈ હોવાના પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં આ ચુકાદો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની આધાર પૂરું પાડશે. આ નિર્ણય એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે, હિંદુ લગ્નની માન્યતા માટે માત્ર દસ્તાવેજી નોંધણી પૂરતી નથી, પરંતુ કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત ધાર્મિક અને પરંપરાગત વિધિઓનું પાલન કરવું એટલું જ જરૂરી છે. ગુજરાત
