ગુજરાતના કચ્છમાં ભારતનો પ્રથમ ગ્રીન મેથાનોલ પ્લાન્ટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે, જે એક મહત્વપૂર્ણ પર્યાવરણ અને ઊર્જા સંક્રમણ પહેલ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. આ પ્લાન્ટ 'ગાંડો બાવળ' (Prosopis juliflora) નામની આક્રમક વનસ્પતિને કાચા માલ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ મરીન ફ્યુઅલ બનાવશે.
ગાંડો બાવળ કચ્છના બન્ની ઘાસના મેદાનોમાં મોટા પ્રમાણમાં ફેલાઈ ગયો છે અને સ્થાનિક જૈવવિધતા માટે ખતરો બની ગયો છે. હવે એ જ વનસ્પતિને ઊર્જા સ્રોત તરીકે ઉપયોગમાં લેવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન ઉભું કરે છે.
કેવી રીતે કામ કરશે ગ્રીન મેથાનોલ પ્લાન્ટ
આ પ્રોજેક્ટમાં બે તબક્કાનો પ્રોસેસ અપનાવવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં ગાંડો બાવળના બાયોમાસને ગેસિફિકેશન દ્વારા “સિંગેસ” (હાઇડ્રોજન, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને CO₂નું મિશ્રણ)માં પરિવર્તિત કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ આ સિંગેસને રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા મેથાનોલમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવશે.
પ્રારંભિક ક્ષમતા દરરોજ લગભગ 5 ટન ગ્રીન મેથાનોલ ઉત્પાદન કરવાની છે, જે હાલ પ્રદર્શન સ્તરે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં તેને વ્યાપક સ્તરે વધારવાનો આયોજન છે.
મરીન ફ્યુઅલ તરીકે ગ્રીન મેથાનોલનું મહત્વ
આ પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય લક્ષ્ય મરીન શિપિંગ માટે સ્વચ્છ ઈંધણ તૈયાર કરવાનો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં લગભગ 2.5% યોગદાન આપે છે, તેથી ગ્રીન મેથાનોલને મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ માનવામાં આવે છે.
ગ્રીન મેથાનોલના ઉપયોગથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 95% સુધી ઘટાડો થઈ શકે છે, જ્યારે નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ્સમાં 80% સુધી ઘટાડો અને સલ્ફર ઉત્સર્જન લગભગ શૂન્ય થાય છે.
કચ્છથી ગ્લોબલ ગ્રીન શિપિંગ હબ સુધી
કંડલા (દેંદયાળ પોર્ટ) ખાતે આ પ્લાન્ટ સ્થાપિત થવાથી ભારત ગ્રીન મરીન ફ્યુઅલના વૈશ્વિક બજારમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે. આ પહેલ ભારતને રોટરડેમથી સિંગાપુર સુધીના ગ્રીન શિપિંગ કોરિડોરમાં મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બનાવવાની દિશામાં એક પગલું માનવામાં આવે છે.
તાજેતરમાં કંડલા પોર્ટ પર મેથાનોલ બંકરિંગ માટે સફળ ટ્રાયલ પણ કરવામાં આવ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે ભારત ગ્રીન શિપિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરી રહ્યું છે.
આર્થિક અને નીતિગત અસર
ભારત હાલમાં તેની મેથાનોલ જરૂરિયાતનો મોટો ભાગ આયાત કરે છે. ગ્રીન મેથાનોલ ઉત્પાદન વધવાથી આયાત પર નિર્ભરતા ઘટી શકે છે અને દેશની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત થઈ શકે છે.
સરકારની “Methanol Economy” પહેલ હેઠળ મેથાનોલને વૈકલ્પિક ઈંધણ તરીકે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જે તેલ આયાત ઘટાડવા અને કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યો સાથે જોડાયેલી છે.
પડકારો અને આગળનો રસ્તો
જ્યાં ગ્રીન મેથાનોલ એક આશાસ્પદ વિકલ્પ છે, ત્યાં તેની કિંમત હજુ પણ પરંપરાગત ઈંધણ કરતાં વધુ છે. ઉત્પાદન ખર્ચ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને સપ્લાય ચેઇન જેવા મુદ્દાઓ હજી પડકારરૂપ છે.
આ ઉપરાંત, પ્લાન્ટને સંપૂર્ણ “ગ્રીન” બનાવવા માટે વીજળી પણ પુનઃનવીનીકરણીય સ્ત્રોતોથી મેળવવાની જરૂર રહેશે.
શું બદલાશે સામાન્ય લોકો માટે?
આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ઔદ્યોગિક અથવા નીતિગત સ્તર પર જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે પણ અસર કરશે. ગાંડો બાવળની કટાઈ અને સંકલન માટે ગ્રામ્ય રોજગારી ઊભી થશે, અને પર્યાવરણ સુધારણા સાથે સ્થાનિક અર્થતંત્રને ફાયદો થશે.
સાથે જ, લાંબા ગાળે સ્વચ્છ ઈંધણના ઉપયોગથી હવા પ્રદૂષણમાં ઘટાડો અને આરોગ્ય પર સકારાત્મક અસર થવાની શક્યતા છે.
