Great Nicobar Project: ભારતના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં ગણાતા ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટે માત્ર વિકાસની નવી દિશા જ નહીં, પણ એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય ચર્ચાને પણ જન્મ આપ્યો છે. એક તરફ સરકાર તેને દેશની સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર માટે ગેમ-ચેન્જર ગણાવે છે, તો બીજી તરફ વિપક્ષ અને પર્યાવરણવિદો તેને કુદરતી અને આદિવાસી વારસાને જોખમરૂપ માને છે. આ પ્રોજેક્ટ ખરેખર શું છે, અને શા માટે આટલો હોબાળો મચ્યો છે?
ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ શું છે અને તેમાં શું બનાવાશે?
ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ ભારત સરકારનો એક વિશાળ મલ્ટી-મોડલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લાન છે, જે આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના દક્ષિણમાં આવેલા ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. અંદાજે ₹72,000 થી ₹92,000 કરોડના ખર્ચ સાથે આ પ્રોજેક્ટને ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ કરવાની યોજના છે, જેમાં પ્રથમ તબક્કો 2025 થી 2035 વચ્ચે પૂર્ણ થવાનો છે.
આ પ્રોજેક્ટના મુખ્ય ઘટકોમાં ગલાથિયા ખાડીમાં ઊંડા પાણીનો આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ, એક આધુનિક આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ (જે નાગરિક અને સૈન્ય બંને ઉપયોગ માટે રહેશે), 450 MVA ક્ષમતા ધરાવતો ગેસ અને સોલાર આધારિત પાવર પ્લાન્ટ અને આધુનિક સુવિધાઓ સાથેનું ટાઉનશીપ સામેલ છે.
આ બંદર શરૂઆતમાં 4.4 મિલિયન TEUs ક્ષમતા ધરાવશે, જેને ભવિષ્યમાં 16 મિલિયન TEUs સુધી વધારવામાં આવશે. કુલ 166 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારનું વિકાસ કરવામાં આવશે, જે સમગ્ર દ્વીપના ખૂબ જ નાના ભાગ જેટલું છે. આ પ્રોજેક્ટ સાગરમાલા કાર્યક્રમનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
વિવાદનું કેન્દ્ર: પર્યાવરણ અને આદિવાસી ચિંતાઓ
જંગલો અને જૈવવિવિધતા પર અસર
આ પ્રોજેક્ટ સામે સૌથી મોટો વિરોધ પર્યાવરણને લઈને છે. વિપક્ષના નેતાઓ અને પર્યાવરણવિદોનો દાવો છે કે લગભગ 160 ચોરસ કિલોમીટર જંગલને અસર થશે અને લાખો વૃક્ષો કપાશે, જેનાથી દુર્લભ પ્રજાતિઓ અને દરિયાઈ જીવનને નુકસાન પહોંચી શકે છે.
વિશેષ કરીને કોરલ રીફ્સ, મંગ્રોવ્સ અને અન્ય સંવેદનશીલ ઇકોસિસ્ટમ પર અસર અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ વિસ્તાર જૈવવિવિધતાના દૃષ્ટિકોણથી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
આદિવાસી સમુદાયો પર અસર
ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ પર શોમ્પેન અને નિકોબારી જેવા આદિવાસી સમુદાયો રહે છે. વિરોધીઓનું કહેવું છે કે આ પ્રોજેક્ટ તેમની પરંપરાગત જીવનશૈલી અને સંસ્કૃતિ માટે જોખમ બની શકે છે.
જોકે સરકારનો દાવો છે કે કોઈ પણ આદિવાસીનું વિસ્થાપન નહીં થાય અને તેમની સુરક્ષા માટે કડક નીતિઓ લાગુ કરવામાં આવી છે. શોમ્પેન અને નિકોબારી સમુદાયો માટે અનામત વિસ્તારોમાં વધારો કરવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે.
સરકારનો દૃષ્ટિકોણ અને જવાબ
સરકાર આ તમામ આક્ષેપોને નકારી કાઢે છે અને કહે છે કે પ્રોજેક્ટ પર્યાવરણને ધ્યાનમાં રાખીને જ બનાવવામાં આવ્યો છે. સત્તાવાર આંકડા મુજબ, કુલ વન વિસ્તારના માત્ર 1.82% ભાગને અસર થશે. 18.65 લાખ વૃક્ષોમાંથી મહત્તમ 7.11 લાખ વૃક્ષો તબક્કાવાર કપાશે.
પર્યાવરણીય મંજૂરી માટે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા અને ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા છે. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા પણ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
કોરલ સ્થાનાંતરણ, વન્યજીવન સંરક્ષણ યોજના અને સતત મોનીટરીંગ માટે અલગ-અલગ સમિતિઓ રચવામાં આવી છે. ઉપરાંત, વળતર વનીકરણ માટે અન્ય રાજ્યોમાં વિશાળ પ્રમાણમાં વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવશે.
વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ
મલક્કા સ્ટ્રેટની નજીકનો ફાયદો
ગ્રેટ નિકોબાર દ્વીપ મલક્કા સ્ટ્રેટની નજીક આવેલો છે, જ્યાંથી વિશ્વના લગભગ 30% વેપાર પસાર થાય છે. અહીં ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ વિકસાવવાથી ભારતને સિંગાપોર અને કોલંબો જેવા વિદેશી બંદરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
સુરક્ષા દૃષ્ટિકોણ
આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય નૌકાદળ અને વાયુસેનાની હાજરી મજબૂત બનાવશે, જેના કારણે હિંદ મહાસાગરમાં ભારતની સ્ટ્રેટેજિક પોઝિશન વધુ મજબૂત થશે. ખાસ કરીને ચીનની "સ્ટ્રિંગ ઓફ પર્લ્સ" નીતિ સામે ભારતને બળ મળશે.
રોજગાર અને વિકાસ
અંદાજ મુજબ, આ પ્રોજેક્ટથી 40,000 થી 50,000 નોકરીઓનું સર્જન થશે. ઉપરાંત, પર્યટન, લોજિસ્ટિક્સ અને શિપ રિપેરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ વિકાસ થશે. સ્થાનિક સ્તરે આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સુધારો જોવા મળશે.
આ પણ વાંચો: "થપ્પડ મદદનીશ" જોઈએ! : IAS અધિકારીની વિવાદાસ્પદ પોસ્ટે મચાવ્યો હોબાળો!
આ પ્રોજેક્ટ હવે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
વિશ્વમાં વધી રહેલી જિઓપોલિટિકલ સ્પર્ધા અને વૈશ્વિક વેપારના બદલાતા માર્ગોને ધ્યાનમાં લેતા, ભારત માટે સમુદ્રી શક્તિ મજબૂત બનાવવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ આ દિશામાં એક મોટું પગલું છે.
પરંતુ સાથે સાથે, આ પ્રોજેક્ટ વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની કસોટી પણ છે. જો યોગ્ય દેખરેખ અને પારદર્શિતા જળવાઈ રહેશે, તો આ પ્રોજેક્ટ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
