ભારત બૌદ્ધ ધર્મનું જન્મસ્થળ છે, જ્યાં ગૌતમ બુદ્ધના જીવન સાથે જોડાયેલા અનેક પવિત્ર સ્થળો આવેલા છે. બિહારના ગયાથી લઈને હિમાલયની પહાડીઓ સુધી પથરાયેલા આ મઠો માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્રો જ નથી, પરંતુ પ્રાચીન ઈતિહાસ અને કલાના અજોડ નમૂના પણ છે.
મહાબોધિ મંદિર, બિહાર
ગયામાં સ્થિત આ મંદિર બૌદ્ધ ધર્મનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે. આ એ જ પવિત્ર ભૂમિ છે જ્યાં આશરે 2500 વર્ષ પહેલાં સિદ્ધાર્થ ગૌતમને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ હતી અને તેઓ બુદ્ધ કહેવાયા. UNESCO World Heritage Site માં સામેલ આ સ્થળ વિશ્વભરના શ્રદ્ધાળુઓ માટે આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે.
મહાપરિનિર્વાણ મંદિર, ઉત્તર પ્રદેશ
કુશીનગરમાં આવેલું આ મંદિર બુદ્ધના અંતિમ સમયનું સાક્ષી છે. માનવામાં આવે છે કે 482 ઈસા પૂર્વે બુદ્ધે અહીં નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. અહીં ભગવાન બુદ્ધની 20 ફૂટ લાંબી સુતેલી પ્રતિમા સ્થાપિત છે, જે જીવન-મરણના ચક્રમાંથી મુક્તિનું પ્રતીક છે.
નામગ્યાલ મઠ, હિમાચલ પ્રદેશ
ધર્મશાલા પાસે મેક્લોડગંજમાં આવેલો આ મઠ 14મા દલાઈ લામાનું નિવાસસ્થાન છે. આ તિબેટની બહાર તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. તેની સ્થાપના મૂળરૂપે 1575 માં થઈ હતી અને 1959 બાદ તેને ભારતમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો.
તવાંગ મઠ, અરુણાચલ પ્રદેશ
10,000 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલો આ મઠ ભારતનો સૌથી મોટો અને વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો મઠ છે. 1680-81 માં નિર્મિત આ મઠ તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મના ગેલુગ્પા સંપ્રદાય સાથે જોડાયેલો છે અને અહીં 300 થી વધુ ભિક્ષુઓ નિવાસ કરે છે.
તબો મઠ, હિમાચલ પ્રદેશ
સ્પિતિ વેલીમાં સ્થિત આ મઠ ભારતના સૌથી જૂના જીવંત બૌદ્ધ સ્થળોમાંનું એક છે. વર્ષ 996 માં સ્થપાયેલા આ મઠને તેની સુંદર ભીંતચિત્રોને કારણે 'હિમાલયની અજંતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
રુમટેક મઠ, સિક્કિમ
ગંગટોક પાસે આવેલો આ મઠ તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મના કર્મા કાગ્યુ વંશનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. 16મી સદીમાં નિર્મિત આ મઠ તિબેટના પ્રસિદ્ધ ત્સુરફૂ મઠની આબેહૂબ પ્રતિકૃતિ જેવો દેખાય છે.
વાટ થાઈ મંદિર, ઉત્તર પ્રદેશ
કુશીનગરમાં સ્થિત આ મંદિર ભારત અને થાઈલેન્ડના સાંસ્કૃતિક સંબંધોનું પ્રતીક છે. વર્ષ 1990 માં નિર્મિત આ મંદિરમાં થાઈ અને ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલીનું અદ્ભુત મિશ્રણ જોવા મળે છે, જેમાં સોનેરી શિખરો અને ઝીણવટભરી નકશીકામ જોવા મળે છે.
હેમિસ મઠ, લદ્દાખ
લદ્દાખની પહાડીઓમાં સ્થિત હેમિસ મઠ સૌથી મોટો અને પ્રખ્યાત મઠ છે. વર્ષ 1672 માં સ્થપાયેલો આ મઠ પોતાની દ્રુકપા પરંપરા અને વાર્ષિક ઉત્સવો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે.
