The effect of headphones on the ears: આજકાલ મોબાઈલ, લેપટોપ અને OTT પ્લેટફોર્મના વધતા ઉપયોગ સાથે હેડફોન અને ઇયરફોન આપણા રોજિંદા જીવનનો અભિન્ન ભાગ બની ગયા છે. સંગીત સાંભળવું હોય, વેબ સિરીઝ જોવી હોય કે ઓફિસ કૉલ્સમાં હાજરી આપવી હોય – મોટાભાગના લોકો કલાકો સુધી હેડફોન પહેરી રાખે છે. પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે, આ વધુ પડતો અને ખાસ કરીને મોટા વોલ્યુમે ઉપયોગ કાનને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. મેડફર્સ્ટ ENT સેન્ટરના કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. (મેજર) રાજેશ ભારદ્વાજ સમજાવે છે કે હેડફોનના વધુ પડતા ઉપયોગથી નીચે મુજબની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
1. શ્રવણ ક્ષમતા પર ગંભીર અસર (Noise-Induced Hearing Loss)
લાંબા સમય સુધી ઊંચા અવાજે ઓડિયો સાંભળવાથી કાનની અંદરના સંવેદનશીલ વાળના કોષો (hair cells)ને કાયમી નુકસાન થાય છે. આ કોષો ફરીથી ઉત્પન્ન થતા નથી, તેથી એકવાર નુકસાન થયા પછી કાયમી શ્રવણશક્તિ ગુમાવવાનું જોખમ રહે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં લોકોને કાનમાં સતત સીટી, રિંગિંગ અથવા buzzing જેવો અવાજ (tinnitus) સંભળાવા લાગે છે, જે પછીથી વધુ તકલીફદાયક બની જાય છે.
2. કાનના ચેપ અને ઇન્ફેક્શનનું વધતું જોખમ
ઇયરબડ્સ અથવા ઇન-ઇયર હેડફોનનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કાનમાં ભેજ અને ગરમી બનાવે છે, જે બેક્ટેરિયા કે ફંગસની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. જો હેડફોન સાફ ન રાખવામાં આવે અથવા શેર કરવામાં આવે તો otitis externa (outer ear infection) જેવા ચેપનું જોખમ વધે છે. આનાથી ખંજવાળ, દુખાવો, સોજો અને ક્યારેક earwax buildup પણ થઈ શકે છે.
3. માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર
વધુ અવાજમાં સતત સાંભળવાથી એકાગ્રતા ઘટે છે, માથાનો દુખાવો થાય છે, ચીડિયાપણું વધે છે અને ઊંઘની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. આ બધું લાંબા ગાળે માનસિક તણાવ અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે.
કાનને સુરક્ષિત રાખવાના મહત્વના નિયમો
60/60 નિયમ અપનાવો: મહત્તમ વોલ્યુમના 60% પર સાંભળો અને સતત 60 મિનિટથી વધુ ઉપયોગ ન કરો. ત્યારબાદ વિરામ લો.
Noise-cancelling (અવાજ-રદ કરતા) હેડફોનનો ઉપયોગ કરો જેથી બાહ્ય અવાજને દૂર કરવા વોલ્યુમ વધારવાની જરૂર ન પડે.
હેડફોન/ઇયરફોનને નિયમિત સાફ રાખો અને અન્ય સાથે શેર ન કરો.
નિયમિત વિરામ લો અને જરૂર પડે તો ENT નિષ્ણાત પાસે કાનની તપાસ કરાવો.
હેડફોનનો ઉપયોગ કરવો ખરાબ નથી, પરંતુ તેને જવાબદારીપૂર્વક અને મર્યાદિત રીતે કરવો જરૂરી છે. તમારા કાન તમારી સુનાવણીનું એકમાત્ર સાધન છે – તેને સમયસર સુરક્ષિત રાખો!
