ઘર હોય, દુકાન હોય કે ઉદ્યોગ, વીજળી આજના સમયમાં જીવનની સૌથી જરૂરી સેવાઓમાંની એક બની ગઈ છે. પરંતુ જ્યારે વીજળીના બિલમાં વધારો થાય છે ત્યારે સામાન્ય ગ્રાહકોના મનમાં એક જ સવાલ ઊભો થાય છે કે આખરે વીજળીના ભાવ કોણ નક્કી કરે છે અને તેમાં વધારો કેમ થાય છે? તાજેતરમાં દિલ્હીમાં વીજ વિતરણ કંપનીઓને દર મહિને Power Purchase Adjustment Charge વસૂલવાની મંજૂરી મળ્યા બાદ ફરી એક વખત વીજ દરોની ચર્ચા તેજ બની છે. બીજી તરફ ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ વીજ દર વધારવાના પ્રસ્તાવને લઈને ચર્ચા ચાલી હતી. આવા સમયે એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે કે વીજળીના દર પાછળ કઈ પ્રક્રિયા કામ કરે છે અને કયા પરિબળો ગ્રાહકોના બિલને સીધી અસર કરે છે.
વીજળીના દર કોણ નક્કી કરે છે?
ભારતમાં વીજળીના દરો સીધા વીજ કંપનીઓ નક્કી કરતી નથી. રાજ્ય સ્તરે વીજ દરો વધારવા કે ઘટાડવાનો અંતિમ અધિકાર રાજ્ય વીજ નિયામક આયોગ (State Electricity Regulatory Commission) પાસે હોય છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય સ્તરના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાં કેન્દ્રીય વીજ નિયામક આયોગ (Central Electricity Regulatory Commission) પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
વીજ વિતરણ કંપનીઓ, જેને સામાન્ય રીતે DISCOMs તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, માત્ર દરોમાં ફેરફાર માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કરી શકે છે. જોકે તે પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપવી કે નહીં તે સંપૂર્ણપણે નિયમનકારી આયોગના હાથમાં હોય છે. આ પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકો અને વીજ કંપનીઓ બંનેના હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો હોય છે.
વીજ દર નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે?
દર વર્ષે વીજ વિતરણ કંપનીઓ પોતાના ખર્ચ, આવક અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોનું વિગતવાર આર્થિક મૂલ્યાંકન તૈયાર કરે છે. તેને Aggregate Revenue Requirement (ARR) કહેવામાં આવે છે. આ દસ્તાવેજમાં વીજ ખરીદીનો ખર્ચ, કર્મચારીઓના ખર્ચ, જાળવણી, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ, ટ્રાન્સમિશન ખર્ચ અને આવક-નુકસાન સહિતની તમામ વિગતો સામેલ હોય છે.
જો કંપનીને લાગે કે તેની કામગીરીનો ખર્ચ વધ્યો છે અને હાલના દરો પર કામ કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે, તો તે નિયમનકારી આયોગ સમક્ષ ટારિફ પિટિશન દાખલ કરે છે. આ પિટિશનમાં કંપની દર વધારવાની જરૂરિયાત માટેના કારણો રજૂ કરે છે. જોકે માત્ર અરજી કરવાથી દર વધારવાની મંજૂરી મળી જ જાય એવું નથી.
આયોગ દ્વારા પ્રસ્તાવની જાહેર જાહેરાત કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ ગ્રાહકો, ઉદ્યોગ સંગઠનો, રહેણાંક સંસ્થાઓ તથા અન્ય હિતધારકોને પોતાના સૂચનો અને વાંધા રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવે છે. ઘણી વખત જાહેર સુનાવણીઓ પણ યોજવામાં આવે છે, જેથી પારદર્શિતા જળવાઈ રહે અને ગ્રાહકોનો અવાજ પણ સાંભળવામાં આવે.
આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ આયોગ વીજ કંપનીઓના તમામ દાવાઓની વિગતવાર સમીક્ષા કરે છે. જો ખર્ચમાં વધારો કંપનીની અક્ષમતા, ગેરવ્યવસ્થાપન અથવા બિનજરૂરી ખર્ચને કારણે થયો હોવાનું જણાય તો પ્રસ્તાવિત વધારો ઘટાડવામાં આવે છે અથવા તેને સંપૂર્ણપણે નામંજૂર પણ કરી શકાય છે.
વીજળીના ભાવ વધવા પાછળ કયા પરિબળો જવાબદાર હોય છે?
વીજળીના દરોમાં વધારાનો સૌથી મોટો પરિબળ વીજ ઉત્પાદનનો ખર્ચ છે. ભારતમાં હજુ પણ વીજળીનો મોટો હિસ્સો કોલસા અને કુદરતી ગેસ પરથી ઉત્પન્ન થાય છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કોલસા, ગેસ અથવા અન્ય ઇંધણના ભાવ વધે તો વીજ ઉત્પાદનનો ખર્ચ પણ વધી જાય છે. પરિણામે વીજ વિતરણ કંપનીઓ પર વધારાનો આર્થિક બોજ આવે છે, જે અંતે ગ્રાહકોના બિલમાં પ્રતિબિંબિત થઈ શકે છે.
તે ઉપરાંત તમામ વીજ વિતરણ કંપનીઓ પોતાની જરૂરિયાત મુજબની વીજળી પોતે ઉત્પન્ન કરતી નથી. તેઓ સરકારી અને ખાનગી વીજ ઉત્પાદકો પાસેથી લાંબા ગાળાના તેમજ ટૂંકા ગાળાના કરારો હેઠળ વીજળી ખરીદે છે. ખાસ કરીને ઉનાળાની સિઝનમાં જ્યારે વીજળીની માંગ વધી જાય છે ત્યારે કંપનીઓને પાવર એક્સચેન્જમાંથી વધુ કિંમતે વધારાની વીજળી ખરીદવી પડે છે. આ વધારાનો ખર્ચ પણ ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.
વીજળીના ભાવ પર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ પણ મોટી અસર કરે છે. નવા સબસ્ટેશન બનાવવાથી લઈને ટ્રાન્સમિશન લાઈનોના વિસ્તરણ, સ્માર્ટ ગ્રીડ ટેક્નોલોજી, જૂના નેટવર્કના અપગ્રેડેશન અને જાળવણી સુધીના ખર્ચમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. વધતી શહેરીકરણ અને વીજ માંગને પહોંચી વળવા માટે મોટા પાયે રોકાણ કરવાની જરૂર પડે છે, જે દર નિર્ધારણમાં મહત્વનો પરિબળ બને છે.
આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ પણ વીજળીના ખર્ચને અસર કરે છે. ભારે વરસાદ, વાવાઝોડા, પૂર અથવા ગરમીની લહેર જેવી કુદરતી ઘટનાઓ વીજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ત્યારબાદ તેની મરામત અને પુનઃસ્થાપન માટે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે, જે કંપનીઓના નાણાકીય ભારને વધારે છે.
બીજો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ટ્રાન્સમિશન અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન લોસ છે. ઉત્પન્ન થતી તમામ વીજળી સફળતાપૂર્વક ગ્રાહકો સુધી પહોંચતી નથી. ટેક્નિકલ ખામીઓ, જૂની લાઈનો અને વીજ ચોરીને કારણે મોટું નુકસાન થાય છે. ભારતમાં વીજ ચોરી હજુ પણ કેટલીક જગ્યાએ ગંભીર સમસ્યા માનવામાં આવે છે. આ નુકસાનને કારણે વીજ કંપનીઓની આવક પર અસર પડે છે અને લાંબા ગાળે દર વધારવાના દબાણ ઊભા થાય છે.
ગ્રાહકો પર શું અસર પડી શકે?
જો વીજળી ખરીદવાનો ખર્ચ, ઇંધણના ભાવ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચમાં સતત વધારો થતો રહે તો આગામી સમયમાં ઘણા રાજ્યોમાં વીજ દરોની સમીક્ષા થઈ શકે છે. જોકે દરેક રાજ્યમાં અંતિમ નિર્ણય નિયમનકારી આયોગ દ્વારા ગ્રાહકોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે આગામી વર્ષોમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા એટલે કે સોલાર અને પવન ઊર્જાનો હિસ્સો વધશે તો વીજ ઉત્પાદનનો ખર્ચ નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. પરંતુ હાલના સમયમાં કોલસા આધારિત ઉત્પાદન પર ઊંચી નિર્ભરતા હોવાને કારણે ઇંધણના ભાવમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર સીધી અસર વીજળીના બિલ પર જોવા મળી શકે છે.
