વિશ્વભરમાં કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધઘટ વચ્ચે મોટાભાગના દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સતત વધી રહ્યા છે. પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા, અમેરિકા અને યુરોપના અનેક દેશોમાં ઈંધણના ભાવ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધ્યા છે. આવા સમયમાં કેન્દ્ર સરકારનો દાવો છે કે ભારતમાં મે 2022થી મે 2026 વચ્ચે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં કુલ 3.1 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને પ્રાકૃતિક ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ આંકડાઓ સાથે સમજાવ્યું છે કે વૈશ્વિક સ્તરે કાચા તેલના ભાવમાં વધારો હોવા છતાં ભારતે કેવી રીતે સામાન્ય ગ્રાહકોને રાહત આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
વિશ્વના મોટા દેશોમાં ઈંધણના ભાવમાં ભારે વધારો
કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા ચાર વર્ષ દરમિયાન વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આંકડાઓ અનુસાર પાકિસ્તાનમાં ઈંધણના ભાવમાં આશરે 70 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે શ્રીલંકામાં લગભગ 66 ટકા સુધી ભાવ વધ્યા છે.
યુરોપના વિકસિત દેશોમાં પણ પરિસ્થિતિ અલગ નથી. ઇટાલીમાં ઈંધણના ભાવમાં 46 ટકા અને ફ્રાન્સમાં 47 ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે. અમેરિકા જેવા મોટા અર્થતંત્રમાં પણ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં લગભગ 35 ટકાનો વધારો થયો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
આની સરખામણીએ ભારત એક એવો દેશ હોવાનું સરકારનું કહેવું છે જ્યાં લાંબા ગાળાના આંકડાઓ પ્રમાણે ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. સરકારના દાવા મુજબ મે 2022થી મે 2026 વચ્ચે દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં કુલ 3.1 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.
વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે કાચા તેલના ભાવમાં આવ્યો હતો મોટો ઉછાળો
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલા ભૂરાજકીય તણાવ અને વૈશ્વિક પુરવઠાની અનિશ્ચિતતાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધારો જોવા મળ્યો હતો. સરકારના જણાવ્યા મુજબ એક સમયે ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ લગભગ 70 ડોલર પ્રતિ બેરલથી વધીને 122 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયો હતો.
સામાન્ય રીતે કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થાય ત્યારે તેની સીધી અસર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર પડે છે. પરંતુ સરકારનો દાવો છે કે ગ્રાહકોને આ વધારાનો સંપૂર્ણ બોજ ન પડે તે માટે વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા.
સરકારે કેવી રીતે આપી રાહત?
સરકારના જણાવ્યા મુજબ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે એક્સાઈઝ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર 3 રૂપિયાની એક્સાઈઝ ડ્યૂટી ઘટાડવામાં આવી હતી, જ્યારે ડીઝલ પર કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઈઝ ડ્યૂટી શૂન્ય સુધી લાવવામાં આવી હતી.
સરકારનું કહેવું છે કે આ નિર્ણયોને કારણે કેન્દ્રને દર વર્ષે એક લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુની આવકમાં ઘટાડો સહન કરવો પડ્યો હતો. જોકે આ પગલું સામાન્ય ગ્રાહકોને વૈશ્વિક બજારમાં વધતા કાચા તેલના ભાવની સીધી અસરથી બચાવવા માટે લેવામાં આવ્યું હતું.
સરકારનું માનવું છે કે જો આ પ્રકારની કર રાહતો આપવામાં ન આવી હોત તો ભારતમાં પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો હોત.
ઓઇલ કંપનીઓએ પણ સહન કરી અંડર-રિકવરી
માત્ર સરકાર જ નહીં પરંતુ સરકારી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ પણ આ સમયગાળા દરમિયાન આર્થિક દબાણ સહન કર્યું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ વધ્યા હોવા છતાં ઘણી વખત રિટેલ સ્તરે ભાવમાં તાત્કાલિક વધારો કરવામાં આવ્યો નહોતો.
પરિણામે સરકારી ઓઇલ કંપનીઓને "અંડર-રિકવરી" એટલે કે ખરીદીના ખર્ચ અને વેચાણની આવક વચ્ચેનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. સરકારનું કહેવું છે કે આ પગલાંઓના કારણે જ લાંબા ગાળે ગ્રાહકોને રાહત મળી શકી છે.
જોકે તાજેતરના અઠવાડિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ફરીથી કાચા તેલના ભાવમાં વધારો થતાં સ્થાનિક સ્તરે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં પણ કેટલીક જગ્યાએ વધારો જોવા મળ્યો છે. તેમ છતાં ચાર વર્ષના કુલ સમયગાળાને જોવામાં આવે તો સરકાર 3.1 ટકાના ઘટાડાનો દાવો કરી રહી છે.
ડીઝલની કાળાબજારી રોકવા માટે નવા નિયમો
સરકારે ઈંધણના પુરવઠા અને ઉપલબ્ધતાને લઈને પણ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા છે. ડીઝલની કાળાબજારી અને ગેરકાયદે સંગ્રહને રોકવા માટે હવે રિટેલ પેટ્રોલ પંપ પરથી કોઈપણ એક વાહનને દિવસ દરમિયાન મહત્તમ 200 લિટર ડીઝલ જ આપવામાં આવશે.
આ નિયમનો મુખ્ય હેતુ ઔદ્યોગિક અથવા થોક ખરીદદારો દ્વારા સસ્તા ડીઝલનો મોટા પ્રમાણમાં સંગ્રહ કરીને કાળાબજારી અટકાવવાનો છે. સરકારનું માનવું છે કે આ પગલાંના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ઈંધણનો પુરવઠો વધુ સુનિશ્ચિત રહેશે.
