કેન્દ્ર સરકાર હેઠળની જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ એટલે કે CPSEમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. સરકારી કંપનીઓમાં કામ કરતા અધિકારીઓ અને નોન-યુનિયનાઇઝ્ડ સુપરવાઇઝર્સને મળતા Industrial Dearness Allowance એટલે કે IDAમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણયનો સીધો લાભ દેશની વિવિધ કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓમાં કામ કરતા કર્મચારીઓને મળશે. તેમાં ઊર્જા, તેલ-ગેસ, વીજળી, સ્ટીલ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, રેલવે સંબંધિત સેવાઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોની સરકારી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ બાબત ખાસ એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે CPSE કર્મચારીઓ માટે IDAનો સુધારો તેમના પગાર પેકેજને અસર કરે છે. Department of Public Enterprises એટલે કે DPE કેન્દ્ર સરકારના નાણાં મંત્રાલય હેઠળ CPSE સંબંધિત પગાર અને વેતન નીતિઓ માટે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરે છે. DPEની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર 2026 માટે 1 એપ્રિલ 2026થી લાગુ પડતા IDA દરોના સુધારાની સૂચના પણ દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે, અલગ-અલગ પગારધોરણ અને લાગુ પડતી તારીખ પ્રમાણે દરોમાં તફાવત હોઈ શકે છે, તેથી દરેક કર્મચારીને મળનારી વાસ્તવિક રકમ તેના મૂળ પગાર અને સંબંધિત IDA સ્કેલ પ્રમાણે નક્કી થશે.
1987થી 2017 સુધીના વિવિધ પગારધોરણના કર્મચારીઓને લાભ
CPSEમાં કર્મચારીઓ માટે IDAની ગણતરી એકસરખી રીતે થતી નથી. અલગ-અલગ સમયગાળામાં અમલમાં આવેલા પગારધોરણ પ્રમાણે DA અથવા IDAની ટકાવારી નક્કી કરવામાં આવે છે. તેમાં 1987, 1997, 2007 અને 2017ના પગારધોરણનો સમાવેશ થાય છે. DPE દ્વારા આ કેટેગરીના કર્મચારીઓ માટે સમયાંતરે IDAના સુધારેલા દર જાહેર કરવામાં આવે છે.
મહત્વની બાબત એ છે કે IDAનો લાભ CPSEના દરેક કર્મચારીને એકસરખી રકમમાં મળતો નથી. કર્મચારી કયા પગારધોરણ હેઠળ આવે છે, તેનો મૂળ પગાર કેટલો છે અને સંબંધિત સરકારી આદેશમાં કયો દર લાગુ પડે છે તેના આધારે ગણતરી થાય છે. DPEની Wage Cell શાખા CPSEના અધિકારીઓ, બોર્ડ લેવલ અને બોર્ડથી નીચેના અધિકારીઓ તથા નોન-યુનિયનાઇઝ્ડ સુપરવાઇઝર્સ માટે IDA સંબંધિત માર્ગદર્શિકા અને આદેશો બહાર પાડે છે.
2017ના પગારધોરણમાં 60 હજાર બેઝિક હોય તો ગણતરી કેવી રીતે થશે?
આ સમગ્ર મામલાને એક ઉદાહરણથી સમજીએ. જો કોઈ કર્મચારી 2017ના પગારધોરણ હેઠળ આવે છે અને તેનો મૂળ પગાર એટલે કે Basic Pay 60,000 રૂપિયા છે, તો જો તેના માટે લાગુ પડતો IDA દર 55.7 ટકા હોય, તો IDAની ગણતરી 60,000ના 55.7 ટકા પ્રમાણે થશે. આ ગણતરી મુજબ DAની રકમ 33,420 રૂપિયા થાય છે. એટલે કે Basic Pay અને IDAને જોડીએ તો કુલ 93,420 રૂપિયા થાય છે. જોકે, આ માત્ર ઉદાહરણાત્મક ગણતરી છે અને કર્મચારીને મળતા અન્ય ભથ્થાં, કપાત, કર અને કંપનીના નિયમો અલગથી લાગુ પડી શકે છે.
અહીં એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે IDAમાં વધારો એટલે કર્મચારીના Basic Payમાં સીધો વધારો થવો જરૂરી નથી. IDA મૂળ પગારના નિર્ધારિત ટકા તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તેના કારણે કુલ માસિક ગ્રોસ સેલરીમાં વધારો થઈ શકે છે. અંતિમ હાથમાં મળતી સેલરી એટલે કે Take-home Salaryમાં PF, ટેક્સ અને અન્ય કપાતના કારણે અલગ ફેરફાર જોવા મળી શકે છે.
2007ના પગારધોરણવાળા કર્મચારીઓ માટે પણ લાભ
2007ના પગારધોરણ હેઠળ આવતા કર્મચારીઓ માટે પણ IDA દર અલગ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કર્મચારીનો Basic Pay 15,000 રૂપિયા હોય અને તેના પર 241.7 ટકાનો IDA દર લાગુ પડે, તો IDAની રકમ 36,255 રૂપિયા થાય છે. એટલે Basic Pay અને IDA મળીને કુલ રકમ 51,255 રૂપિયા થાય છે. જોકે, અહીં પણ વાસ્તવિક પગારની ગણતરી સંબંધિત સરકારી આદેશ, લાગુ પડતા IDA દર અને કર્મચારીની સેવા શરતો મુજબ જ થશે.
DPEની સત્તાવાર માહિતી દર્શાવે છે કે CPSEમાં IDA આધારિત પગારધોરણ માટે અલગ-અલગ સમયગાળાના પગાર સ્કેલ પ્રમાણે અલગ આદેશો બહાર પાડવામાં આવે છે. 2025 દરમિયાન પણ DPEએ 2017, 2007, 1997 તથા 1987-1992ના પગારધોરણ માટે IDAના સુધારેલા દર અંગે અલગ સૂચનાઓ જાહેર કરી હતી. આથી કોઈ એક જ ટકાવારી તમામ CPSE કર્મચારીઓને લાગુ પડે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
GAIL, BHEL, NTPCથી લઈને IRCTC અને RailTel સુધીની કંપનીઓ
આ IDA વ્યવસ્થાનો લાભ વિવિધ CPSEમાં લાગુ પડતા નિયમો અનુસાર કર્મચારીઓને મળી શકે છે. દેશની જાણીતી મહારત્ન કંપનીઓમાં BHEL, BPCL, Coal India, GAIL, HPCL, Indian Oil, NTPC, ONGC, Power Grid, SAIL, PFC, REC અને Oil India જેવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત Navratna શ્રેણીમાં BEL, CONCOR, HAL, MTNL, NBCC, NMDC, NLC India, NALCO, RINL, RITES, RVNL અને Shipping Corporation of India જેવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. Mini Ratna શ્રેણીમાં IRCTC, Airports Authority of India, NHPC, SJVN, Cochin Shipyard, RailTel, HMT International અને Cement Corporation of India જેવી કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, માત્ર કંપની CPSE છે એટલા માટે દરેક કર્મચારીને સમાન IDA દર આપમેળે લાગુ પડે એવું નથી; સંબંધિત કંપનીમાં કર્મચારીનું કેડર, પગારધોરણ અને લાગુ નિયમો તપાસવા જરૂરી છે.
કેન્દ્ર સરકારના સામાન્ય કર્મચારીઓ અને CPSE કર્મચારીઓના DAમાં તફાવત
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. CPSE કર્મચારીઓ માટે લાગુ પડતો Industrial Dearness Allowance અને કેન્દ્ર સરકારના નિયમિત કર્મચારીઓ માટે લાગુ પડતો Central Dearness Allowance એક જ વ્યવસ્થા નથી. CPSEમાં ઘણા કર્મચારીઓ IDA પેટર્ન હેઠળ આવે છે, જ્યારે કેટલાક કર્મચારીઓ CDA પેટર્ન હેઠળ પણ હોઈ શકે છે. DPEની સત્તાવાર Wage Cell માહિતી મુજબ CPSEમાં મોટા ભાગના કર્મચારીઓ IDA આધારિત પગારધોરણ અનુસરે છે, જ્યારે કેટલીક કંપનીઓમાં CDA પેટર્ન પણ લાગુ પડે છે. IDA કર્મચારીઓ માટે DPE ત્રિમાસિક ધોરણે DA સંબંધિત આદેશો બહાર પાડે છે, જ્યારે CDA પેટર્નના કર્મચારીઓ માટે DA આદેશો છ મહિનાના સમયગાળા માટે જારી થાય છે. તેથી CPSE કર્મચારીઓએ પોતાના પગારધોરણ અને કંપનીના લાગુ નિયમો પ્રમાણે જ લાભની ગણતરી કરવી જોઈએ.
કર્મચારીઓના માસિક બજેટને મળશે રાહત?
મોંઘવારી વધતી હોય ત્યારે DA અથવા IDAમાં વધારો કર્મચારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ રાહત બની શકે છે. ખાદ્યપદાર્થો, ઘરખર્ચ, પરિવહન, શિક્ષણ અને અન્ય દૈનિક જરૂરિયાતોના ખર્ચમાં વધારો થવાથી કર્મચારીઓના માસિક બજેટ પર દબાણ વધે છે. આવા સંજોગોમાં DAમાં વધારો કર્મચારીઓની આવકને મોંઘવારી સાથે સંતુલિત કરવામાં મદદરૂપ બને છે. જોકે, IDAમાં વધારાની અસર દરેક કર્મચારી માટે અલગ હોઈ શકે છે. કોઈ કર્મચારીનો Basic Pay વધારે હોય તો ટકાવારીના આધારે તેની IDA રકમ પણ વધારે હોઈ શકે છે. બીજી તરફ જુના પગારધોરણમાં આવતા કર્મચારીઓ માટે ટકાવારી ઊંચી હોવા છતાં Basic Pay અલગ હોવાથી કુલ રકમની ગણતરી જુદી પડે છે. એટલે કર્મચારીઓએ માત્ર ટકાવારી જોઈને પોતાનો પગાર કેટલો વધશે તેનો અંદાજ ન લગાવવો જોઈએ.
આ સમગ્ર નિર્ણયથી CPSE ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લાખો કર્મચારીઓનું ધ્યાન હવે તેમના સંબંધિત પગારધોરણ અને લાગુ પડતા નવા IDA દર તરફ છે. સરકારના Department of Public Enterprises દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આદેશના આધારે જ અંતિમ ગણતરી કરવી યોગ્ય રહેશે. DPEની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર 1 એપ્રિલ 2026થી લાગુ IDA દરોના સુધારા અંગેની માહિતી ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે 2017 અને અન્ય પગારધોરણ માટે પણ અલગ-અલગ આદેશો અને સુધારા જાહેર કરવામાં આવે છે.
