Chenab Beas Link Project: સિંધુ જળ સંધિ અંગે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધતા તણાવની વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે એક એવી મહત્વાકાંક્ષી યોજના આગળ ધપાવવાનો નિર્ણય લીધો છે, જે માત્ર જળ વ્યવસ્થાપન જ નહીં પરંતુ દેશની ઊર્જા સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત ચિનાબ-બિયાસ લિંક પ્રોજેક્ટ દ્વારા ચિનાબ નદીના વધારાના પાણીને ભારતની અંદર જ ઉપયોગમાં લેવાનો માર્ગ તૈયાર થઈ રહ્યો છે.
1 ઓગસ્ટથી શરૂ થશે મહત્વાકાંક્ષી રિવર લિંકિંગ પ્રોજેક્ટ
કેન્દ્ર સરકાર 1 ઓગસ્ટથી આશરે 2,300 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચવાળા ‘લિંક-3 પ્રોજેક્ટ’ પર કામ શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. આ પ્રોજેક્ટને 31 જુલાઈ 2029 સુધી પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ચિનાબ નદીમાં ઉપલબ્ધ વધારાના પાણીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરીને તેને બિયાસ નદી બેસિન તરફ વાળવાનો છે.
આ યોજના દેશના લાંબા ગાળાના જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન કાર્યક્રમનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવી રહી છે. વર્ષો સુધી જળ નિષ્ણાતો અને નીતિ નિર્માતાઓએ દલીલ કરી છે કે પશ્ચિમી નદીઓનું મોટું પ્રમાણનું પાણી યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાના અભાવે વપરાયા વિના સરહદ પાર વહેતું રહે છે.
લાહૌલ-સ્પીતિમાં બનશે 19 મીટર ઊંચો બેરેજ
NHPCના દસ્તાવેજો મુજબ, આ પ્રોજેક્ટ હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ-સ્પીતિ જિલ્લાના લાહૌલ ખીણ વિસ્તારમાં ચિનાબ નદી પર વિકસાવવામાં આવશે.
પરિયોજનાના મુખ્ય ઘટકોમાં સમાવેશ થાય છે:
ચિનાબ નદી પર 19 મીટર ઊંચો બેરેજ
આધુનિક ઇન્ટેક સ્ટ્રક્ચર
આશરે 8.7 કિલોમીટર લાંબી જળ પરિવહન ટનલ
ભવિષ્યમાં જળવિદ્યુત ઉત્પાદન માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
આ ટનલ દ્વારા ચિનાબ બેસિનના વધારાના જળપ્રવાહને બિયાસ નદી પ્રણાલીમાં પહોંચાડવામાં આવશે.
અત્યંત પડકારજનક હશે એન્જિનિયરિંગ કાર્ય
પ્રોજેક્ટનો વિસ્તાર હિમાલયના સૌથી દુર્ગમ વિસ્તારોમાં ગણાય છે. પ્રસ્તાવિત સ્થળ આસપાસની ઊંચાઈ લગભગ 3,095 મીટરથી લઈને 6,517 મીટર સુધી પહોંચે છે.
અહીં જોવા મળે છે:
ઊંડી ખીણો
બરફથી ઢંકાયેલા પર્વતો
તીક્ષ્ણ ઢોળાવ
કઠિન ભૂગર્ભીય પરિસ્થિતિઓ
ચિનાબ નદી અહીં પહોળી યુ-આકારની ખીણમાંથી વહે છે, જેના કારણે બેરેજ અને ટનલનું નિર્માણ ટેકનિકલી પડકારજનક બની શકે છે. છતાં નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અટલ ટનલ રોહતાંગ જેવી વિશાળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર યોજનાઓનો અનુભવ આ પ્રોજેક્ટને સફળ બનાવવા મદદરૂપ થશે.
સિંધુ જળ સંધિ અને ચિનાબનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
ચિનાબ નદી સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ આવતી પશ્ચિમી નદીઓમાં સામેલ છે. 1960માં થયેલી આ સંધિ અનુસાર ચિનાબ, ઝેલમ અને સિંધુ નદીઓના જળ પર પાકિસ્તાનને મુખ્ય ઉપયોગ અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ભારતને મર્યાદિત ઉપયોગની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે વારંવાર જણાવ્યું છે કે સંધિની જોગવાઈઓની અંદર રહીને પણ તે પોતાના હિસ્સાનું પાણી વધુ કાર્યક્ષમ રીતે વાપરવા માંગે છે.
આ પ્રોજેક્ટને તે દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે, કારણ કે તે પાણીના સંગ્રહ, નિયંત્રણ અને ઉપયોગની ભારતની ક્ષમતા વધારી શકે છે.
જળવિદ્યુત ક્ષેત્ર માટે પણ બની શકે ગેમચેન્જર
પરિયોજનાનો બીજો તબક્કો ખાસ કરીને ઊર્જા ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર:
નવા જળપ્રવાહનો ઉપયોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ માટે થઈ શકે છે.
ઉત્તર ભારતમાં વીજ ઉત્પાદનની ક્ષમતા વધશે.
સ્વચ્છ અને નવીનીકરણીય ઊર્જાને પ્રોત્સાહન મળશે.
કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન પર નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
હિમાલયી નદીઓને ભારતની સૌથી મોટી હાઇડ્રોપાવર સંપત્તિઓમાં ગણવામાં આવે છે. તેથી ચિનાબ-બિયાસ લિંક માત્ર જળ વ્યવસ્થાપન યોજના નહીં પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારત હાલમાં પાણીની વધતી માંગ, હવામાન પરિવર્તનના પડકારો અને ઊર્જાની જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં નદી જોડાણ યોજનાઓનું મહત્વ વધી રહ્યું છે.
આ પણ વાંચો: હરિદ્વારમાં શ્રદ્ધાળુઓથી ભરેલી બસ પલટી : અડધી રાત્રે ચીસાચીસ! એક મહિલાનું મોત અને 25 ઘાયલ, મચી અફરાતફરી
ચિનાબ-બિયાસ લિંક પ્રોજેક્ટથી સંભવિત ફાયદા
વધારાના પાણીનો દેશની અંદર ઉપયોગ
જળ સંસાધનોનું વધુ સારું સંચાલન
ભવિષ્યના હાઇડ્રોપાવર વિકાસને પ્રોત્સાહન
ઉત્તર ભારતની જળ સુરક્ષામાં વધારો
લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતામાં સુધારો
જો યોજના નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ થાય તો તે ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ જળ-ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.
