Bhutan Rejects E20 Petrol: પર્યાવરણ સંરક્ષણ, ક્રૂડ ઓઈલની આયાતમાં ઘટાડો અને ખેડૂતોની આવક વધારવાના હેતુથી ભારત ઇથેનોલ મિશ્રિત ઇંધણ તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. દેશમાં E20 પેટ્રોલને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે અને આગામી વર્ષોમાં ઇથેનોલના પ્રમાણમાં વધુ વધારો કરવાની દિશામાં પણ સરકાર કામ કરી રહી છે. જોકે ભારતના આ પ્રયાસને પડોશી દેશ ભૂટાને સ્વીકાર્યો નથી. ભારતીય ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ દ્વારા E20 પેટ્રોલ સપ્લાય કરવાની ઓફર કરવામાં આવી હોવા છતાં ભૂટાને પરંપરાગત પેટ્રોલની જ માંગણી કરી છે. આ નિર્ણય પાછળ કોઈ રાજકીય મતભેદ નહીં પરંતુ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, જૂનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઇંધણ સંગ્રહ સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિક કારણો જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે.
જૂનું ફ્યુઅલ સ્ટોરેજ માળખું સૌથી મોટો પડકાર
ભૂટાનમાં પેટ્રોલ સંગ્રહ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ભૂગર્ભ ટાંકીઓ ઘણી જૂની હોવાનું કહેવાય છે. આવી ટાંકીઓમાં ભેજ પ્રવેશવાની શક્યતા વધારે રહે છે, જે E20 પેટ્રોલ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. સામાન્ય પેટ્રોલની સરખામણીએ E20માં 20 ટકા ઇથેનોલ હોય છે, જે ભેજ શોષવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં તેને હાઇગ્રોસ્કોપિક ગુણધર્મ કહેવાય છે. એટલે કે ઇથેનોલ આસપાસના વાતાવરણમાંથી પાણી અને ભેજ ઝડપથી પોતાની અંદર ખેંચી લે છે. જો આવી સ્થિતિમાં E20 પેટ્રોલ જૂની અથવા લીક થતી ટાંકીઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે તો તેમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે છે, જેનાથી ઇંધણની ગુણવત્તા બગડી શકે છે અને સ્ટોરેજ સિસ્ટમમાં કાટ લાગવાની શક્યતા વધી જાય છે.
પાણી અને ઇથેનોલ વચ્ચેનું રાસાયણિક સમીકરણ
વિજ્ઞાન અનુસાર E20 પેટ્રોલમાં પાણી ભળતાં ઇથેનોલ અને પેટ્રોલ વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે. ઇથેનોલ પાણી સાથે જોડાઈ અલગ મિશ્રણ બનાવી લે છે, જેને ફેઝ સેપરેશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે ઇંધણ ધૂંધળું અથવા દૂધિયા રંગનું દેખાવા લાગે છે અને સમય જતાં ભારે મિશ્રણ ટાંકીના તળિયે બેસી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં વાહનના એન્જિનને ગંભીર નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, ભેજવાળા પ્રદેશોમાં E20 પેટ્રોલના લાંબા ગાળાના સંગ્રહ માટે અત્યાધુનિક અને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત ટાંકીઓ જરૂરી બને છે.
પહાડી પ્રદેશોમાં E20 કેમ બની શકે સમસ્યા?
ભૂટાન સંપૂર્ણપણે પર્વતીય દેશ છે અને અહીં વાહનોને ઊંચા ઢોળાવવાળા રસ્તાઓ પર સતત મુસાફરી કરવી પડે છે. આવી સ્થિતિમાં વાહનોને વધારે ટોર્ક અને ઊર્જાની જરૂર રહે છે. ઇથેનોલની ઊર્જા ક્ષમતા સામાન્ય પેટ્રોલ કરતાં ઓછી હોવાનું માનવામાં આવે છે. પરિણામે E20 પેટ્રોલનો ઉપયોગ થવાથી પહાડી વિસ્તારોમાં વાહનોને જરૂરી પાવર મળવામાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે. ભૂટાન જેવા દેશ માટે આ એક મહત્વપૂર્ણ વ્યવહારુ મુદ્દો બની શકે છે.
ભેજ અને ઘનીકરણથી વધે છે જોખમ
ભૂટાનનું હવામાન ઠંડું અને ભેજવાળું છે. આવા વાતાવરણમાં સ્ટોરેજ ટાંકીઓની અંદર ઘનીકરણની પ્રક્રિયા ઝડપથી થાય છે, જેના કારણે પાણીના ટીપાં બનવાની શક્યતા વધી જાય છે. સામાન્ય પેટ્રોલમાં પાણી અલગ પડી જાય છે અને તેને દૂર કરવું સરળ રહે છે, પરંતુ E20માં પાણી સીધું ઇથેનોલ સાથે ભળી સમગ્ર ઇંધણની ગુણવત્તા પર અસર કરે છે. આ કારણસર નિષ્ણાતો માને છે કે, ભેજવાળા અને ઠંડા પ્રદેશોમાં E20 પેટ્રોલ માટે વધુ સાવચેતી જરૂરી બને છે.
જૂના વાહનો માટે વધારાનો પડકાર
ભૂટાનમાં હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં જૂના મોડલના વાહનો ઉપયોગમાં છે. આવા વાહનો E20 સુસંગત નથી હોતા. ઇથેનોલના કારણે રબરના હોઝ, પ્લાસ્ટિકના ઘટકો અને ફ્યુઅલ સિસ્ટમના કેટલાક ભાગોમાં ઘસારો અથવા નુકસાન થવાની સંભાવના રહે છે. તેથી ભૂટાને પોતાના વાહન કાફલાને ધ્યાનમાં રાખીને પણ સાવચેતી દાખવી છે.
કાર્બન નેગેટિવ દેશ હોવાથી પર્યાવરણીય દબાણ ઓછું
ભારત ઇથેનોલ મિશ્રિત ઇંધણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે કારણ કે તેનાથી પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં અને આયાતી ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવામાં મદદ મળે છે. પરંતુ ભૂટાન વિશ્વના થોડા દેશોમાં સામેલ છે જે કાર્બન નેગેટિવ તરીકે ઓળખાય છે. દેશના વિશાળ જંગલો વાતાવરણમાંથી મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લે છે, જેના કારણે ભૂટાન પર ગ્રીન ફ્યુઅલ અપનાવવાનું તાત્કાલિક દબાણ નથી.
ભારતમાં પણ E20 અંગે ચર્ચા યથાવત
ભારતમાં E20 પેટ્રોલને લઈને હજુ પણ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. કેટલાક વાહનચાલકોનું કહેવું છે કે જૂના વાહનોમાં માઈલેજ ઘટે છે અને જાળવણી ખર્ચ વધી શકે છે. સરકાર અને સંશોધન સંસ્થાઓના જણાવ્યા અનુસાર E20નો ઉપયોગ લાંબા ગાળે પર્યાવરણ અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે લાભદાયક છે, જોકે તેના માટે વાહનો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને અનુકૂળ બનાવવું જરૂરી છે.
આ પણ વાંચો: આત્મઘાતી હુમલાથી ધ્રૂજ્યું પાકિસ્તાન : ગ્વાદરમાં BLAના આત્મઘાતી હુમલાથી 30થી વધુ સૈનિકના મોતનો દાવો
ભૂટાને શું માંગણી કરી?
ભૂટાને ભારતીય ઓઈલ કંપનીઓને વિનંતી કરી છે કે ભવિષ્યમાં જો ભારત સંપૂર્ણપણે ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ તરફ આગળ વધે તો તેની અગાઉથી જાણ કરવામાં આવે. સાથે જ આધુનિક અને લીક-પ્રૂફ સ્ટોરેજ સુવિધાઓ વિકસાવવામાં પણ સહયોગ આપવાની માંગણી કરવામાં આવી છે.
દરેક દેશ માટે એકસરખું મોડલ શક્ય નથી
ભૂટાનનો નિર્ણય એ દર્શાવે છે કે, ઇકો-ફ્રેન્ડલી ઇંધણ માટે એકસરખું વૈશ્વિક મોડલ દરેક દેશમાં સફળ થઈ શકે તેમ નથી. કોઈપણ દેશની ભૂગોળ, હવામાન, વાહન વ્યવસ્થા અને સ્ટોરેજ માળખું અલગ હોય છે. એવા સંજોગોમાં હરિત ઊર્જા તરફ આગળ વધતી વખતે સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ નીતિઓ ઘડવી જરૂરી બને છે. ભૂટાનનો અભિગમ એ જ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે કે ટકાઉ વિકાસ માટે વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારુ અભિગમ બંને એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
