Women in Indian Cinema: 7 જુલાઈ 1896, આ એક દિવસથી ભારતમાં શરૂ થઈ હતી સિનેમાની અદભૂત સફર. આજે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં મહિલાઓ અભિનેત્રી, દિગ્દર્શક, નિર્માતા, લેખિકા, સંગીતકાર અને ટેક્નિશિયન તરીકે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે ફિલ્મોમાં મહિલાઓનું કામ કરવું સમાજમાં અયોગ્ય અને અપમાનજનક માનવામાં આવતું હતું. ભારતીય સિનેમાના શરૂઆતના વર્ષોમાં સ્ત્રીઓ માત્ર પડદા પરથી જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ફિલ્મ ઉદ્યોગમાંથી લગભગ ગાયબ હતી.
1913માં જ્યારે દાદાસાહેબ ફાળકેએ ભારતની પ્રથમ પૂર્ણલંબાઈની ફીચર ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' બનાવી, ત્યારે ફિલ્મમાં એક પણ મહિલા કલાકાર નહોતી. રાણી તારામતીનું પાત્ર પણ પુરુષ કલાકાર અન્ના સાળુંકે (Anna Salunke)એ ભજવ્યું હતું. આ ઘટના ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક સામાજિક માહોલને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતમાં મહિલાઓની ફિલ્મોમાં એન્ટ્રી માત્ર મનોરંજન ક્ષેત્રની ઘટના નહોતી, પરંતુ તે સામાજિક પરિવર્તન, સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને પરંપરાગત માન્યતાઓ સામેના સંઘર્ષની ગાથા પણ છે.
સમાજમાં ફિલ્મો પ્રત્યેની માન્યતાઓ
વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીય સમાજ અત્યંત રૂઢિચુસ્ત હતો. ઉચ્ચવર્ગ અને મધ્યમવર્ગના પરિવારોમાં મહિલાઓ માટે જાહેર મંચ પર આવવું પણ યોગ્ય માનવામાં આવતું નહોતું. રંગભૂમિ અને નાટકોમાં પણ મોટા ભાગે સ્ત્રી પાત્રો પુરુષો જ ભજવતા હતા. ફિલ્મો નવી કળા હતી અને સમાજમાં તેને સન્માનજનક વ્યવસાય તરીકે જોવામાં આવતી નહોતી. ઘણી જગ્યાએ ફિલ્મોમાં કામ કરતી મહિલાઓને શંકાની નજરે જોવામાં આવતી. પરિણામે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત પરિવાર પોતાની દીકરી કે પત્નીને ફિલ્મોમાં કામ કરવાની મંજૂરી આપતો નહોતો. દાદાસાહેબ ફાળકેએ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' માટે મહિલાઓની શોધમાં ઘણો પ્રયત્ન કર્યો હતો. કહેવાય છે કે તેમણે અખબારોમાં જાહેરાતો પણ આપી હતી, પરંતુ કોઈ મહિલા તૈયાર ન થઈ. અંતે તેમણે પુરુષ કલાકારો દ્વારા જ તમામ સ્ત્રી પાત્રો ભજવાવ્યા.
કમલાબાઈ ગોખલે: ભારતીય સિનેમાની પ્રથમ અભિનેત્રી
ભારતીય સિનેમામાં મહિલાઓની એન્ટ્રીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વળાંક વર્ષ 1913 પછી આવ્યો. દાદાસાહેબ ફાળકેએ પોતાની બીજી ફિલ્મ 'મોહિની ભસ્માસુર' (1913) માટે પ્રથમ વખત મહિલા કલાકારોને તક આપી.
આ ફિલ્મમાં કમલાબાઈ ગોખલે (Kamalabai Gokhale) અને તેમની માતા દુર્ગાબાઈ કામત (Durgabai Kamat)એ અભિનય કર્યો. દુર્ગાબાઈ કામતને ભારતીય સિનેમાની પ્રથમ મહિલા અભિનેત્રી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવે છે, જ્યારે કમલાબાઈ ગોખલે પ્રથમ બાળ અભિનેત્રી તરીકે જાણીતી છે. આ ઘટના માત્ર ફિલ્મ ઇતિહાસ માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સમાજ માટે પણ ઐતિહાસિક હતી. પહેલીવાર મહિલાઓએ પોતાની ઓળખ સાથે પડદા પર સ્થાન મેળવ્યું.
દુર્ગાબાઈ કામત: સામાજિક વિરોધ વચ્ચેનો સાહસિક નિર્ણય
દુર્ગાબાઈ કામતનો ફિલ્મોમાં પ્રવેશ સરળ નહોતો. તે સમયના સમાજમાં ફિલ્મોમાં કામ કરનાર મહિલાઓને સ્વીકાર મળતો નહોતો. તેમ છતાં તેમણે તમામ સામાજિક દબાણનો સામનો કરીને ફિલ્મોમાં કામ કરવાની હિંમત બતાવી. તેમનો નિર્ણય પછીની પેઢીની મહિલાઓ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બન્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે અભિનય એક કળા છે અને તેને સમાજના પૂર્વગ્રહોથી અલગ રાખીને જોવાની જરૂર છે.
પ્રારંભિક અભિનેત્રીઓનો સંઘર્ષ
1920ના દાયકામાં ફિલ્મ ઉદ્યોગ ધીમે-ધીમે વિસ્તરવા લાગ્યો. શરૂઆતમાં ઘણી અભિનેત્રીઓ રંગભૂમિ, ગાયિકા પરિવારો અથવા એંગ્લો-ઈન્ડિયન અને યહૂદી સમુદાયોમાંથી આવતી હતી. કારણ કે પરંપરાગત ભારતીય પરિવારો હજુ પણ ફિલ્મ ક્ષેત્રથી દૂર રહેતા હતા. આ સમયગાળામાં રૂબી માયર્સ (સુલોચના), સીતા દેવી (Renee Smith), ઝુબૈદા, ગોહર મામાજીવાળા, ફાતિમા બેગમ જેવી અભિનેત્રીઓએ ભારતીય સિનેમાને નવી ઓળખ આપી. ખાસ કરીને સુલોચના મૌન ફિલ્મોના યુગની સૌથી લોકપ્રિય અભિનેત્રીઓમાં સામેલ હતી. તેમની લોકપ્રિયતા એવી હતી કે તેઓ તે સમયના અનેક પુરુષ કલાકારો કરતાં વધુ મહેનતાણું મેળવતી હતી.
ફાતિમા બેગમ: ભારતની પ્રથમ મહિલા દિગ્દર્શક
ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં ફાતિમા બેગમનું નામ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. વર્ષ 1926માં તેમણે 'બુલબુલ-એ-પરિસ્તાન'નું દિગ્દર્શન કર્યું અને ભારતની પ્રથમ મહિલા ફિલ્મ દિગ્દર્શક બનવાનો ગૌરવ મેળવ્યો.
તે સમયના પુરુષપ્રધાન ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં મહિલાનું દિગ્દર્શક બનવું અત્યંત અસાધારણ ઘટના હતી. તેમણે માત્ર દિગ્દર્શન જ નહીં, પરંતુ નિર્માણ ક્ષેત્રે પણ મહિલાઓ માટે નવા દ્વાર ખોલ્યા.
'આલમ આરા' અને મહિલાઓની નવી ઓળખ
1931માં ભારતની પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ 'આલમ આરા' રિલીઝ થઈ. આ ફિલ્મ પછી અભિનેત્રીઓ માટે નવી તકો ઊભી થઈ. હવે અભિનય સાથે અવાજ, ગીત અને સંવાદ પણ મહત્વના બન્યા. આ સમયગાળામાં દેવિકા રાણી, લીલા ચિટનીસ, દુર્ગા ખોટે, કાનન દેવી જેવી અભિનેત્રીઓએ ભારતીય સિનેમાને વ્યાવસાયિકતા અને ગૌરવ અપાવ્યું. ખાસ કરીને દુર્ગા ખોટેએ ઉચ્ચવર્ગના પરિવારમાંથી આવીને ફિલ્મોમાં સફળ કારકિર્દી બનાવી. તેમના આગમન પછી સમાજમાં ફિલ્મો પ્રત્યેનો દૃષ્ટિકોણ ધીમે-ધીમે બદલાવા લાગ્યો.
સ્વતંત્રતા પછી મહિલાઓનો વધતો પ્રભાવ
1947 પછી ભારતીય સિનેમામાં મહિલાઓની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બની. નરગિસ, મધુબાલા, મીના કુમારી, વૈજયંતીમાલા, વહિદા રહેમાન અને નૂતન જેવી અભિનેત્રીઓએ માત્ર લોકપ્રિયતા જ મેળવી નહીં, પરંતુ અભિનયને નવી ઊંચાઈ પણ આપી. પછીના દાયકાઓમાં અપર્ણા સેન, સાઈ પરાંજપે, કલ્પના લાજમી, ફરાહ ખાન, ઝોયા અખ્તર, ગૌરી શિંદે, મેઘના ગુલઝાર જેવી મહિલા દિગ્દર્શકો અને નિર્માતાઓએ સાબિત કર્યું કે મહિલાઓ માત્ર પડદા પર જ નહીં, પરંતુ ફિલ્મ સર્જનના દરેક ક્ષેત્રમાં સફળતા મેળવી શકે છે.
ભારતીય સિનેમામાં મહિલાઓનું બદલાતું સ્થાન
આજે ભારતીય સિનેમા મહિલાઓ માટે અનેક તકોનું ક્ષેત્ર બની ગયું છે. અભિનેત્રીઓ હવે માત્ર ગ્લેમરની પ્રતીક નથી રહી, પરંતુ તેઓ મજબૂત પાત્રો, મહિલા કેન્દ્રિત ફિલ્મો અને સામાજિક મુદ્દાઓ પર આધારિત વાર્તાઓ દ્વારા નવા ધોરણો સ્થાપિત કરી રહી છે. ફિલ્મ લેખન, સંપાદન, સિનેમેટોગ્રાફી, વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટ્સ, પ્રોડક્શન ડિઝાઇન અને ડિજિટલ ફિલ્મમેકિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ મહિલાઓ નોંધપાત્ર યોગદાન આપી રહી છે.
ભારતીય સિનેમામાં મહિલાઓની એન્ટ્રીનો ઇતિહાસ માત્ર ફિલ્મોના વિકાસનો ઇતિહાસ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સમાજમાં મહિલાઓની બદલાતી સ્થિતિનું પ્રતિબિંબ છે. 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર'માં સ્ત્રી પાત્રો પુરુષો દ્વારા ભજવાતા સમયથી લઈને આજે મહિલા કેન્દ્રિત ફિલ્મો અને મહિલા દિગ્દર્શકોના સફળ યુગ સુધીની સફર એક સદીથી વધુ લાંબી અને પ્રેરણાદાયક રહી છે. દુર્ગાબાઈ કામત, કમલાબાઈ ગોખલે, ફાતિમા બેગમ અને તેમના પછી આવેલી અનેક મહિલાઓએ માત્ર ફિલ્મોમાં અભિનય જ કર્યો નથી, પરંતુ સમાજના બંધનો તોડીને આગામી પેઢીઓ માટે નવા માર્ગો પણ ખોલ્યા છે. આજનું ભારતીય સિનેમા તેમની હિંમત, સંઘર્ષ અને સર્જનાત્મકતાનું જીવંત પરિણામ છે.
