1 જુલાઈ, 1946ના રોજ અમદાવાદની રથયાત્રા દરમિયાન કોમી હિંસા વચ્ચે એક હિંદુ અને એક મુસ્લિમ યુવાને માનવતા માટે જીવ આપી દીધો. લગભગ આઠ દાયકાઓ પછી પણ તેમની શહાદત ગુજરાતના ઇતિહાસમાં કોમી સૌહાર્દનું સૌથી તેજસ્વી પ્રતીક બનીને જીવંત છે. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનો ઇતિહાસ માત્ર રાજકીય આંદોલનો અને બ્રિટિશ શાસન સામેના સંઘર્ષની કથા નથી. આ ઇતિહાસમાં એવા અસંખ્ય લોકો પણ સામેલ છે, જેમણે ધર્મ, જાતિ અને વ્યક્તિગત ઓળખથી ઉપર ઊઠીને માનવતાની રક્ષા માટે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું. અમદાવાદના વસંતરાવ હેગીસ્ટે અને રજબઅલી લાખાણી એ આવા જ બે નામ છે. ગુજરાતમાં કોમી એકતાની વાત થાય ત્યારે સૌથી પહેલાં જે શહીદોની યાદ આવે છે, તેમાં આ બંને મિત્રોનું સ્થાન અગ્રેસર છે.
દર વર્ષે 1 જુલાઈએ અમદાવાદમાં તેમનો શહાદત દિવસ મનાવવામાં આવે છે. વિવિધ સામાજિક સંસ્થાઓ, શાંતિ મંચો અને નાગરિક સંગઠનો સર્વધર્મ પ્રાર્થના સભાઓ યોજે છે. આ કાર્યક્રમો માત્ર ઔપચારિક શ્રદ્ધાંજલિ નથી, પરંતુ સમાજને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ શહેરની સાચી ઓળખ તેની ઇમારતો કે વેપારમાં નહીં, પરંતુ ત્યાં વસતા લોકોના પરસ્પર વિશ્વાસ અને સહઅસ્તિત્વમાં રહેલી હોય છે.
સ્વાતંત્ર્ય પહેલાંનું ભારત અને વધતો કોમી તણાવ
1946નું વર્ષ ભારત માટે અત્યંત નિર્ણાયક હતું. બ્રિટિશ સરકાર સત્તા હસ્તાંતરણની તૈયારી કરી રહી હતી, પરંતુ સાથે જ દેશના અનેક ભાગોમાં કોમી ધ્રુવીકરણ વધી રહ્યું હતું. કોલકાતા, નોઆખાલી, બિહાર અને અન્ય વિસ્તારોમાં થયેલી હિંસાની અસર દેશભરમાં અનુભવાઈ રહી હતી. અમદાવાદ, જે વેપાર, ઉદ્યોગ અને ગાંધીજીની કર્મભૂમિ તરીકે ઓળખાતું હતું, ત્યાં પણ તણાવનું વાતાવરણ સર્જાયું. તે સમયે અમદાવાદની વાર્ષિક જગન્નાથ રથયાત્રા શહેરનો સૌથી મોટો જાહેર ધાર્મિક ઉત્સવ ગણાતો હતો. 1 જુલાઈ, 1946ની રથયાત્રા દરમિયાન કેટલાક વિસ્તારોમાં કોમી અથડામણો શરૂ થયા અને પરિસ્થિતિ ઝડપથી હિંસક બની ગઈ.
બે મિત્રો, એક સંકલ્પ
વસંતરાવ હેગીસ્ટેનો જન્મ 1906માં અમદાવાદમાં થયો હતો. તેઓ કોંગ્રેસ સેવા દળ સાથે જોડાયેલા હતા અને જાહેર જીવનમાં સક્રિય હતા. બીજી તરફ રજબઅલી લાખાણીનો જન્મ 27 જુલાઈ, 1919ના રોજ કરાચીમાં થયો હતો. તેમનું કુટુંબ બાદમાં અમદાવાદ સાથે જોડાયું અને તેઓ પણ કોંગ્રેસ સેવા દળના કાર્યકર બન્યા. બંનેની મિત્રતા માત્ર વ્યક્તિગત સંબંધ નહોતી; બંને માનતા હતા કે ભારતનું ભવિષ્ય હિંદુ–મુસ્લિમ એકતા વિના શક્ય નથી. તેમણે મહાત્મા ગાંધીના અહિંસા અને સર્વધર્મ સમભાવના વિચારોને જીવનમાં ઉતારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તે સમયના અનેક યુવાનોની જેમ તેઓ પણ સ્વાતંત્ર્યના સ્વપ્ન સાથે સામાજિક જવાબદારીને જોડીને જોતા હતા.
જ્યારે માનવતા ધર્મથી મોટી બની
1 જુલાઈ, 1946ના રોજ રથયાત્રા દરમિયાન શહેરમાં હિંસા ભડકી ત્યારે મોટાભાગના લોકો સુરક્ષિત સ્થળે જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ વસંતરાવ અને રજબઅલી હિંસા રોકવા માટે રસ્તા પર ઉતર્યા. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક નોંધો મુજબ, વસંતરાવે મુસ્લિમ નાગરિકોને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જ્યારે રજબઅલીએ હિંદુ નાગરિકોની સુરક્ષા માટે જોખમ લીધું. બંનેએ ટોળાને શાંત પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ હિંસાનો ભોગ બની શહીદ થયા.
આ ઘટનાએ સમગ્ર અમદાવાદને હચમચાવી દીધું. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ 1947માં પ્રકાશિત કરેલા સ્મારક ગ્રંથ 'વસંત–રજબ'માં આ બંનેના બલિદાનને માનવતાની અનોખી ગાથા તરીકે સ્થાન આપ્યું હતું. તેમના વિશે લખાયું છે કે "તેઓ જીવનભર સાથે રહ્યા અને મૃત્યુએ પણ તેમને અલગ કર્યા નહીં." આ વર્ણન તેમની મિત્રતાની ઊંડાઈ અને બલિદાનની મહત્તા દર્શાવે છે.
ગાંધીજીના વિચારોની જીવંત અભિવ્યક્તિ
મહાત્મા ગાંધી માટે હિંદુ–મુસ્લિમ એકતા માત્ર રાજકીય સૂત્ર નહોતું, પરંતુ રાષ્ટ્રનિર્માણનો આધારસ્તંભ હતું. અમદાવાદમાં સ્થિત સાબરમતી આશ્રમમાંથી તેમણે અનેક વખત સામાજિક સમરસતાનો સંદેશ આપ્યો હતો. વસંત–રજબની શહાદત ગાંધીજીના એ જ વિચારોને જીવંત બનાવે છે. આજે પણ ઇતિહાસકારો માને છે કે આ ઘટના દર્શાવે છે કે જ્યારે સમાજમાં અવિશ્વાસ વધે ત્યારે થોડાક લોકોની હિંમત આખા સમાજ માટે પ્રેરણા બની શકે છે. વસંત અને રજબે કોઈ ધર્મની રક્ષા માટે નહીં, પરંતુ માનવતાની રક્ષા માટે જીવન અર્પણ કર્યું હતું.
સ્મૃતિમાંથી સ્મારક સુધી
લાંબા સમય સુધી વસંત–રજબની ગાથા અમદાવાદની લોકસ્મૃતિમાં જીવંત રહી. વર્ષ 2015માં ગાયકવાડ હવેલી ખાતે "બંધુત્વ સ્મારક" (Bandhutva Smarak)ની સ્થાપના કરવામાં આવી. અહીં બંને શહીદોના જીવન સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજો, તસવીરો, વ્યક્તિગત વસ્તુઓ અને ઐતિહાસિક નોંધો પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્મારકનો હેતુ નવી પેઢીને કોમી એકતા અને માનવતાનો સંદેશ આપવાનો છે.
