Artemis II Mission: વિજ્ઞાન અને માનવ ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય લખાવા જઈ રહ્યો છે. નાસા (NASA) નું Artemis II મિશન અત્યંત ઐતિહાસિક છે કારણ કે અડધી સદી કરતા પણ વધુ સમય પછી મનુષ્યો ફરી એકવાર ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં પગ મૂકશે. ભલે આ મિશન માત્ર 10 દિવસનું હોય, પરંતુ પૃથ્વીના રક્ષણાત્મક કવચ એટલે કે 'મેગ્નેટોસ્ફિયર' (Magnetosphere) ની બહાર નીકળ્યા પછી અંતરીક્ષ યાત્રીઓએ જે ગંભીર શારીરિક અને માનસિક પડકારોનો સામનો કરવો પડશે તે કલ્પના બહારના છે. આ મિશનમાં ચાર સાહસિક અંતરીક્ષ યાત્રીઓ - રીડ વાઈઝમેન, વિક્ટર ગ્લોવર, ક્રિસ્ટીના કોચ અને જેરેમી હેન્સન સામેલ છે. તેમને વર્ષો સુધી કઠિન તાલીમ આપવામાં આવી છે જેથી તેઓ અંતરીક્ષના શૂન્યાવકાશમાં સર્જાતી વિપરીત પરિસ્થિતિઓ સામે મજબૂતીથી લડી શકે. પૃથ્વીના સુરક્ષિત વાતાવરણને છોડીને લાખો કિલોમીટર દૂર ચંદ્ર તરફ જતી વખતે તેમની સામે રેડિયેશનથી લઈને માનસિક એકલતા સુધીના અનેક જોખમો ઉભા છે.
શારીરિક પડકારો: રેડિયેશન અને 'સ્પેસ સિકનેસ'નું જોખમ
અંતરીક્ષમાં પહોંચતા જ યાત્રીઓના શરીર પર ગંભીર અસરો થવાનું શરૂ થાય છે:
ઘાતક રેડિયેશન: પૃથ્વી પર ચુંબકીય ક્ષેત્ર આપણને સૂર્યના હાનિકારક કિરણોથી બચાવે છે. પરંતુ ચંદ્ર તરફ જતી વખતે યાત્રીઓ 'વાન એલન રેડિયેશન બેલ્ટ' માંથી પસાર થશે. અહીં રેડિયેશનનું પ્રમાણ પૃથ્વી કરતા ઘણું વધારે હોય છે, જે ભવિષ્યમાં કેન્સરનું જોખમ વધારી શકે છે અને શરીરના કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
સ્પેસ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ: મિશનના શરૂઆતના 2-3 દિવસમાં યાત્રીઓને ઉબકા, ઉલટી અને ચક્કર આવવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં મગજને 'ઉપર' અને 'નીચે' ની દિશા સમજવામાં મુશ્કેલી પડે છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'સ્પેસ સિકનેસ' કહેવાય છે.
શરીરમાં પ્રવાહીનું સ્થળાંતર અને દ્રષ્ટિ પર અસર
ગુરુત્વાકર્ષણનો અભાવ માનવ શરીરના આંતરિક તંત્રને હચમચાવી દે છે:
પફી ફેસ સિન્ડ્રોમ (Puffy Face Syndrome): ગુરુત્વાકર્ષણ વગર શરીરનું લોહી અને અન્ય પ્રવાહી પગ તરફ જવાને બદલે માથા તરફ વહે છે. આનાથી યાત્રીઓના ચહેરા ફૂલી જાય છે અને નાક બંધ થવા જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
ધૂંધળી દ્રષ્ટિ: માથામાં વધતા પ્રવાહીના દબાણને કારણે આંખના પાછળના ભાગ પર દબાણ આવે છે, જેનાથી ક્યારેક યાત્રીઓની દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થઈ શકે છે.
માનસિક પડકારો: સાંકડી જગ્યા અને પૃથ્વીથી દૂરી
10 દિવસ સુધી એક નાનકડી કેપ્સ્યુલમાં બંધ રહેવું એ કોઈ મોટી સજાથી ઓછું નથી:
મર્યાદિત જગ્યા: ઓરિયન (Orion) કેપ્સ્યુલમાં ચાર યાત્રીઓ માટે રહેવાની જગ્યા એક નાની કાર જેટલી જ છે. આટલી સાંકડી જગ્યામાં સતત રહેવાથી માનસિક તણાવ કે ચીડિયાપણું આવી શકે છે.
ઓવરવ્યુ ઈફેક્ટ: જેમ જેમ યાન ચંદ્ર તરફ આગળ વધશે, પૃથ્વી માત્ર એક નાના ટપકા જેવી દેખાશે. આ નજારો અત્યંત સુંદર હોવા છતાં, યાત્રીઓમાં અગાધ એકલતાનો અનુભવ કરાવી શકે છે.
ઊંઘની અછત: આ એક ટેસ્ટ મિશન હોવાથી યાત્રીઓએ 24 કલાક ટેકનિકલ ડેટા પર નજર રાખવી પડશે. સતત કામના ભારણને લીધે ઊંઘની અછત સર્જાય છે, જે તેમની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
નાસાની ખાસ સુરક્ષા વ્યવસ્થા
આ તમામ જોખમોને પહોંચી વળવા માટે નાસાએ ઓરિયન કેપ્સ્યુલમાં વિશેષ વ્યવસ્થા કરી છે:
સ્ટોર્મ શેલ્ટર (Storm Shelter): સૂર્યના તોફાન વખતે યાત્રીઓને જીવલેણ રેડિયેશનથી બચાવવા માટે કેપ્સ્યુલમાં ખાસ સેફ્ટી કીટ અને સુરક્ષિત કવચ બનાવવામાં આવ્યું છે.
કસરત અને તાલીમ: સ્નાયુઓ અને હાડકાં નબળા ન પડે તે માટે મર્યાદિત જગ્યામાં પણ કરી શકાય તેવી વિશેષ કસરતોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
