હોર્મુઝમાં ફસાયેલા જહાજો ફરી નીકળવા લાગ્યા : અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ સમજૂતીથી બદલાશે પશ્ચિમ એશિયાનું ચિત્ર?

પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ચાલી રહેલા તણાવ અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરનાર સંઘર્ષ વચ્ચે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી શાંતિ સમજૂતી વિશ્વ માટે રાહતના સમાચાર બની છે. ભારતે પણ આ મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીનું સ્વાગત કર્યું છે અને આશા વ્યક્ત કરી છે કે આ પગલાથી સમગ્ર વિસ્તારમાં સ્થિરતા, સુરક્ષા અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને નવી ગતિ મળશે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ફસાયેલા વેપારી જહાજોની હિલચાલ ફરી શરૂ થવાના સંકેતો મળતા ભારત સહિત અનેક દેશોને મોટી રાહત મળી છે.

પશ્ચિમ એશિયામાં બદલાતા સમીકરણો વચ્ચે ભારતની નવી વ્યૂહરચના

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા માટે બનેલી સહમતિ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો રાજકીય વિકાસ નથી, પરંતુ તે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાના ભૂરાજકીય સમીકરણોને અસર કરી શકે છે. ભારત માટે આ વિસ્તારનું મહત્વ ખૂબ જ વિશાળ છે કારણ કે અહીં એક કરોડથી વધુ ભારતીયો રહે છે અને દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો પણ આ વિસ્તાર પર આધારિત છે.

ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતો માત્ર તેલ અને ગેસ પૂરતા મર્યાદિત નથી. સંયુક્ત આરબ અમીરાત, સાઉદી અરેબિયા અને ઇઝરાયેલ જેવા મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર દેશો સાથે ભારતના રાજકીય, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધો સતત મજબૂત બન્યા છે. આવા સમયે પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપિત થવાથી ભારતને પોતાના લાંબા ગાળાના હિતોને વધુ મજબૂત કરવાની તક મળી શકે છે.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ સમજૂતી જાહેર થયા બાદ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પોતાની પ્રતિક્રિયામાં જણાવ્યું હતું કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ સમાપ્ત કરવા માટે થયેલી સમજણનું ભારત સ્વાગત કરે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ સંઘર્ષના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક વિક્ષેપો સર્જાયા હતા અને અનેક દેશોને જાનમાલનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું.

પ્રધાનમંત્રીએ આશા વ્યક્ત કરી કે આ સમજૂતીના અમલીકરણથી સમગ્ર વિસ્તારમાં શાંતિ અને સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત થશે તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાની અને વેપારની સ્વતંત્રતા સુનિશ્ચિત બનશે. તેમણે બાકી રહેલા મુદ્દાઓના પણ કાયમી ઉકેલ માટે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ સફળ રહે તેવી આશા વ્યક્ત કરી.

હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ફરી શરૂ થઈ વેપારી હિલચાલ

શાંતિ સમજૂતી બાદ સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિકાસ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં જોવા મળ્યો છે. વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાં ગણાતા હોર્મુઝમાં છેલ્લા લગભગ અઢી મહિનાથી અનેક વેપારી જહાજો અટવાઈ ગયા હતા. આ પરિસ્થિતિએ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર ગંભીર અસર ઊભી કરી હતી.

સમજૂતીની જાહેરાત બાદ ભારતનું એલએનજી ટેન્કર 'દિશા' સફળતાપૂર્વક હોર્મુઝના પશ્ચિમ વિસ્તારમાંથી બહાર નીકળી ભારત તરફ આગળ વધ્યું છે. કતારથી આશરે 62,370 ટન લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ લઈને આવતું આ જહાજ ઈરાનના લારક ટાપુ નજીકથી પસાર થઈ સુરક્ષિત રીતે પોતાની મુસાફરી આગળ વધારી ચૂક્યું છે. આ જહાજ 18 જૂન સુધી ગુજરાતના દહેજ બંદરે પહોંચે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે આ ઘટના માત્ર એક જહાજની સફળ મુસાફરી નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય ચેઇનમાં સામાન્ય સ્થિતિ પાછી ફરવાના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. જો આગામી દિવસોમાં વધુ જહાજો પણ સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા લાગશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ઊર્જા સંબંધિત ચિંતાઓ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.

હાલમાં પણ ભારતના આશરે 13 જહાજો હોર્મુઝના પશ્ચિમ ભાગમાં હોવાનું જણાવવામાં આવે છે, જેમાં 325 જેટલા ભારતીય નાવિકો સવાર છે. ભારતીય અધિકારીઓ સતત તેમની સુરક્ષા અને ઝડપી મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ છે. જહાજરાની મંત્રાલય અને વિદેશ મંત્રાલય સંકલિત રીતે ઓમાન, યુએઈ અને ઈરાનની સરકારો સાથે સતત સંપર્કમાં છે જેથી ભારતીય નાગરિકો અને જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

ઈરાનથી ફરી વધી શકે છે ભારતની તેલ ખરીદી

આ સમજૂતીનો સૌથી મોટો આર્થિક લાભ ભારતને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મળી શકે છે. અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના તેલ વેપારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો આવ્યો હતો. પરંતુ જો પ્રતિબંધોમાં રાહત મળે અને દ્વિપક્ષીય સંબંધો સામાન્ય બને તો ભારત ફરી એકવાર ઈરાનમાંથી મોટા પ્રમાણમાં કાચું તેલ ખરીદી શકે છે.

ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન ભારત માટે સસ્તું અને વિશ્વસનીય તેલ સપ્લાયર બની શકે છે. હાલમાં ભારત પોતાની તેલ જરૂરિયાતોના 85 ટકાથી વધુ હિસ્સા માટે આયાત પર નિર્ભર છે. આવા સંજોગોમાં વધુ સપ્લાયર ઉપલબ્ધ થવાથી ભારતને ભાવની દૃષ્ટિએ વધુ સારા વિકલ્પો મળી શકે છે.

રશિયા, અમેરિકા અને વેનેઝુએલા ઉપરાંત ઈરાન પણ ભારતના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા ભાગીદાર તરીકે ફરી ઉભરી શકે છે. તેનાથી આયાત ખર્ચમાં ઘટાડો થવાની સાથે ઊર્જા સુરક્ષા પણ વધુ મજબૂત બની શકે છે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત માટે આ વિકાસ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ સમજૂતી?

પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપિત થવાથી ભારતને અનેક સ્તરે લાભ થઈ શકે છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના લગભગ 40 ટકા જેટલા કાચા તેલનું પરિવહન થાય છે. અહીં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ વધારી શકે છે અને ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.

શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ ઊભું થવાથી સપ્લાય ચેઇન વધુ સ્થિર બનશે, લાંબા ગાળાના ઊર્જા કરારો માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ સર્જાશે અને ભારતીય ઉદ્યોગોને કાચા માલની ઉપલબ્ધતા વધુ સરળ બનશે. ઉપરાંત પેટ્રોકેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ઉત્પાદનોના ભારતીય નિકાસકારોને પણ પશ્ચિમ એશિયાના બજારોમાં નવી તકો મળી શકે છે.

વિશ્વ રાજકારણમાં ઝડપથી બદલાતા સમીકરણો વચ્ચે ભારત સંતુલિત અને વ્યવહારુ વિદેશ નીતિ દ્વારા પોતાના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતોને આગળ વધારવા પ્રયત્નશીલ છે. અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી આ દિશામાં ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ તક તરીકે સામે આવી રહી છે, જે ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં સકારાત્મક અસર પેદા કરી શકે છે.