ભારતના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી સ્વદેશી ફાઇટર એરક્રાફ્ટ પ્રોગ્રામ AMCA (Advanced Medium Combat Aircraft) સામે એક નવી પડકારજનક સ્થિતિ ઉભી થઈ છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર અમેરિકન એરોસ્પેસ કંપની GE Aerospaceએ AMCA માટે જરૂરી F414 એન્જિનની કિંમત અગાઉના અંદાજ કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી વધારે માંગતા બંને પક્ષો વચ્ચેની વ્યાવસાયિક વાટાઘાટો અટકી ગઈ છે. આ વિવાદ માત્ર એન્જિન ખરીદી સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, સ્થાનિક ઉત્પાદન, જાળવણી અને ભવિષ્યના પ્રોડક્શન પ્લાન પર પણ તેની સીધી અસર પડી શકે છે.
મુખ્ય અહેવાલ
ભારત લાંબા સમયથી પોતાની હવાઈ સૈન્ય ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવા માટે સ્વદેશી ટેક્નોલોજી આધારિત આધુનિક યુદ્ધવિમાનોના વિકાસ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ પછી હવે AMCA પ્રોગ્રામ ભારતીય રક્ષા ક્ષેત્રનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ માનવામાં આવે છે. AMCA ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી પાંચમી પેઢીનું સ્ટેલ્થ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ બનવાનું છે, જે ભવિષ્યમાં ભારતીય વાયુસેનાની લડાકુ ક્ષમતાને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે. જોકે હાલમાં આ પ્રોજેક્ટને તેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક એટલે કે એન્જિનને લઈને પડકારનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
અહેવાલો અનુસાર AMCA Mk-1 માટે પસંદ કરાયેલ GE F414 એન્જિન અંગે ભારત અને અમેરિકન કંપની GE Aerospace વચ્ચે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. ટેક્નિકલ મુદ્દાઓ પર મોટાભાગની ચર્ચા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ હવે કિંમત અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરને લઈને ગંભીર મતભેદો ઉભા થયા છે. શરૂઆતમાં પ્રતિ એન્જિન અંદાજિત ખર્ચ લગભગ 70 થી 80 કરોડ રૂપિયા માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ હવે કંપનીએ તેના કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી વધુ કિંમતની માંગણી કરી હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ કારણે સમગ્ર ડીલ હાલ અટવાઈ ગઈ હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે.
વિષય સાથે જોડાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર આ કરાર માત્ર એન્જિન ખરીદવાનો નથી. તેમાં ભારતમાં લાઇસન્સ હેઠળ ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, મેન્ટેનન્સ, રિપેર અને ઓવરહોલ (MRO) સુવિધાઓ, સ્પેર પાર્ટ્સ, વોરંટી, ડિલિવરી શેડ્યૂલ અને ભવિષ્યમાં ભાવવધારા સંબંધિત જોગવાઈઓ પણ સામેલ છે. એટલે આ ડીલનું વ્યાપક આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ છે.
AMCA પ્રોટોટાઇપ પ્રોગ્રામ માટે જ શરૂઆતમાં પાંચ ફ્લાઈંગ પ્રોટોટાઇપ તૈયાર કરવામાં આવશે, જેના માટે અંદાજે 15 F414 એન્જિનની જરૂર પડશે. જોકે આ સંખ્યા માત્ર શરૂઆતની છે. ભવિષ્યમાં તેજસ Mk-2 અને Twin Engine Deck Based Fighter (TEDBF) જેવા કાર્યક્રમો માટે પણ આ જ એન્જિનનો ઉપયોગ થવાનો હોવાથી ભારતને કુલ મળીને 200થી વધુ એન્જિનની જરૂર પડી શકે છે. આ જ કારણ છે કે એન્જિન સપ્લાયર તરીકે GEની સ્થિતિ ખૂબ મજબૂત બની ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર GE જાણે છે કે AMCA અને તેજસ Mk-2 બંનેના ડિઝાઇનમાં F414 એન્જિન પહેલેથી જ સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં આ તબક્કે એન્જિન બદલવું અત્યંત મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે છે. કોઈ પણ નવા એન્જિનને અપનાવવા માટે એરક્રાફ્ટ ડિઝાઇનમાં ફેરફાર, સોફ્ટવેર ઈન્ટિગ્રેશન, નવી ટેસ્ટિંગ અને સર્ટિફિકેશન પ્રક્રિયાઓમાંથી ફરી પસાર થવું પડશે, જેના કારણે સમગ્ર પ્રોજેક્ટમાં વર્ષોનો વિલંબ થઈ શકે છે.
અહેવાલમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ માહિતી સામે આવી છે કે GEએ ભારતમાં ખાસ F414 એસેમ્બલી અને મેન્યુફેક્ચરિંગ લાઇન સ્થાપવા માટે લગભગ 6,000 કરોડ રૂપિયાની માંગણી કરી છે. આ સુવિધા દ્વારા તેજસ Mk-2, AMCAના પ્રારંભિક ઉત્પાદન બેચ અને TEDBF કાર્યક્રમની ભવિષ્યની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં આવી શકે છે. જોકે આ વધારાના ખર્ચને લઈને પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
આર્થિક દબાણ ઘટાડવા માટે ભારતીય વાટાઘાટકારો શરૂઆતના ઓર્ડરની સંખ્યા ઘટાડવાનો વિકલ્પ પણ વિચારી રહ્યા હોવાનું કહેવાય છે. તેમ છતાં કિંમતો અને અન્ય શરતો અંગે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ સમજૂતી થઈ નથી. આ વિલંબ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારતીય વાયુસેના લાંબા સમયથી ફાઇટર સ્ક્વોડ્રનની ઘટતી સંખ્યાની સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે અને AMCAને ભવિષ્યના મહત્વપૂર્ણ ઉકેલ તરીકે જોવામાં આવે છે.
ભારત સરકારે AMCA પ્રોટોટાઇપ વિકાસ તબક્કા માટે 15,000 કરોડ રૂપિયાથી વધુના ખર્ચને મંજૂરી આપી છે. યોજના મુજબ પાંચ ફ્લાઈંગ પ્રોટોટાઇપ તૈયાર કરવામાં આવશે. તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા Request for Proposal (RFP) અનુસાર પસંદ થયેલા ઇન્ડસ્ટ્રી પાર્ટનરને કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા પછી 30 મહિનાની અંદર પ્રથમ ફ્લાઇટ પૂર્ણ કરવાની રહેશે. આગામી સાત વર્ષ દરમિયાન લગભગ 1,800 ટેસ્ટ સોર્ટી દ્વારા એરક્રાફ્ટની સ્ટેલ્થ ક્ષમતા, ફ્લાઇટ કંટ્રોલ સિસ્ટમ, રડાર, સેન્સર, હથિયાર ઇન્ટિગ્રેશન અને પ્રોપલ્શન સિસ્ટમનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે.
AMCA Mk-1 માટે F414 એન્જિનની પસંદગી પાછળનું મુખ્ય કારણ તેની વિશ્વસનીયતા છે. લગભગ 98 kN થ્રસ્ટ ક્ષમતા ધરાવતું આ એન્જિન પહેલેથી જ અનેક અદ્યતન લડાકુ વિમાનોમાં ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યું છે. ભારત અને GE વચ્ચે 2023માં ભારતમાં આ એન્જિનના સહ-ઉત્પાદન અંગે પણ સમજૂતી થઈ હતી, જેને રક્ષા ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ તરીકે જોવામાં આવી હતી.
બીજી તરફ AMCA Mk-2 માટે વધુ શક્તિશાળી 110થી 120 kN વર્ગનું એન્જિન વિકસાવવાની યોજના છે. આ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીની શોધ ચાલી રહી છે અને તેમાં ફ્રાન્સની Safran તથા બ્રિટનની Rolls-Royce મુખ્ય દાવેદાર તરીકે સામે આવી રહી છે. જો વર્તમાન વાટાઘાટોમાં કોઈ મોટી પ્રગતિ નહીં થાય તો ભવિષ્યમાં ભારત વિકલ્પિક એન્જિન સપ્લાયરો તરફ પણ નજર કરી શકે છે, જોકે તે સરળ પ્રક્રિયા નહીં હોય.
