Allahabad High Court: અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પોતાના એક ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે બાળ લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવતો કાયદો તમામ ધર્મો પર લાગુ થાય છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે શરિયા હેઠળ નાની ઉંમરે જ મુસ્લિમ છોકરીઓના લગ્ન કરાવવા એ POCSO એક્ટનું ઉલ્લંઘન છે. અદાલતે કહ્યું કે કોઈ પણ પર્સનલ લો, જેમાં મુસ્લિમ પર્સનલ લો પણ સામેલ છે, તે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદા હેઠળ બાળ લગ્ન પર લાગેલા પ્રતિબંધનું ઉલ્લંઘન ન કરી શકે અને ના તો POCSO એક્ટને બાજુ પર મૂકી શકે.
બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદો 2006થી અમલમાં છે અને 18 વર્ષ પહેલાં થતા બાળ લગ્ન પર રોક લગાવે છે. જ્યારે પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફેન્સ (POCSO) એક્ટ બાળકોને જાતીય હિંસાથી બચાવે છે.
જસ્ટિસ જે.જે. મુનીર અને જસ્ટિસ અચલ સચદેવની બેન્ચે જણાવ્યું કે શરીયત જે છોકરીના લગ્ન માટે 'પ્યુબર્ટી' (યૌવનારંભ) ની ઉંમરને યોગ્ય માને છે, તે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદા અને POCSOની વિરુદ્ધ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે દેશના દરેક નાગરિક માટે લગ્નની ઉંમર એક જ છે, પછી ભલે તેમનો ધર્મ ગમે તે હોય.
શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ આખો મામલો બાળ લગ્ન સાથે જોડાયેલો હતો. બુલંદશહરમાં આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં પોલીસની એક ટીમ 16 વર્ષની મુસ્લિમ છોકરીના લગ્ન રોકવા ગઈ હતી. ત્યારે કેટલાક લોકોએ આ કામમાં અવરોધ ઊભો કર્યો હતો. ત્યારબાદ પોલીસે 19 લોકો સામે FIR નોંધી હતી. આ 19 લોકો પોતાના વિરુદ્ધ નોંધાયેલી FIR રદ્દ કરાવવાની માંગ સાથે હાઈકોર્ટ પહોંચ્યા હતા. આ મામલામાં રાહતની માંગ કરતા અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે મુસ્લિમો પર લાગુ થતા શરિયા કાયદામાં એક છોકરી 'પ્યુબર્ટી' એટલે કે સામાન્ય રીતે 15 વર્ષની ઉંમર પછી લગ્ન કરવાને લાયક થઈ જાય છે. તેમણે દલીલ કરી કે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદો 2006ની પર્સનલ લો પર કોઈ અસર થતી નથી.
હાઈકોર્ટે શું-શું કહ્યું?
હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ પણ પર્સનલ લો, બાળ લગ્ન પર લાગેલા પ્રતિબંધ કે POCSO એક્ટની કાનૂની અસરને ખતમ કરી શકે નહીં. બેન્ચે કહ્યું કે જો 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરમાં લગ્નની પરવાનગી આપવામાં આવે છે તો તે POCSO એક્ટનું ઉલ્લંઘન ગણાશે, કારણ કે લગ્ન અને શારીરિક સંબંધો લગભગ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. કોર્ટે કહ્યું, 'બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદો અને POCSO એક્ટ એવા કાયદા છે જે આ મામલામાં પબ્લિક હેલ્થ (જાહેર આરોગ્ય) અને નેશનલ પોલિસી (રાષ્ટ્રીય નીતિ) પર આધારિત છે. તેમની પાછળ એક વૈજ્ઞાનિક સમજ છે જે કાનૂની રીતે પ્રતિબંધ લગાવે છે અને તેનાથી કોઈ બચી શકે નહીં.'
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ મુદ્દે અલગ-અલગ અદાલતોના અભિપ્રાયને સ્વીકારતા કહ્યું કે તે કેરળ હાઈકોર્ટની એ વાત સાથે સંપૂર્ણપણે સહમત છે કે કોઈ પણ પર્સનલ લો બાળ લગ્ન પર લાગેલા પ્રતિબંધને અવગણી શકે નહીં.
કોર્ટે તે FIR રદ્દ કરવાનો ઇનકાર કરતા જણાવ્યું કે કેવી રીતે રેસ્ક્યુ ટીમ સાથે ગેરવર્તણૂક કરવામાં આવી, તેમને ધમકાવવામાં આવ્યા અને તેમણે પોતાનો જીવ બચાવવો પડ્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું કે પીડિતાને તેમની કસ્ટડીમાંથી લઈ જવામાં આવી હતી અને આખરે તેને બચાવી લેવાઈ હતી.
લગ્નની શું છે કાયદાકીય ઉંમર?
ભારતમાં બાળ લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવવા માટે આઝાદી પહેલા જ કાયદો બની ગયો હતો. આના માટે 1929માં કાયદો આવ્યો હતો. ત્યારે છોકરાઓની ઉંમર 18 વર્ષ અને છોકરીઓની ઉંમર 14 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. 1978માં આ કાયદામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો અને લગ્નની કાનૂની ઉંમર વધારવામાં આવી. ત્યારબાદ છોકરાઓ માટે લગ્નની ઉંમર વધારીને 21 વર્ષ અને છોકરીઓ માટે 18 વર્ષ કરવામાં આવી. છેલ્લી વખત આમાં 2006માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પછી આ કાયદાને વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યો.
બાળ લગ્ન પ્રતિબંધિત કાયદા હેઠળ જો બાળ લગ્ન થાય છે, તો દોષિત સાબિત થવા પર બે વર્ષ સુધીની જેલ અને 1 લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. આના દાયરામાં માતા-પિતા અને સંબંધીઓ આવે છે. આ કાયદા હેઠળ, જો બાળ લગ્ન થાય છે તો તે લગ્નને 'શૂન્ય' (અમાન્ય) જાહેર કરવામાં આવે છે.
