મધ્યપૂર્વમાં વધતી જતી તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિ વચ્ચે હવે વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝ જળસંધિ (Strait of Hormuz) ફરી કેન્દ્રસ્થાને આવી છે. અમેરિકાએ તાજેતરમાં વિશ્વભરની શિપિંગ કંપનીઓને ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ ઈરાનને આ માર્ગ પરથી સુરક્ષિત પસાર થવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની ફી ચૂકવે તો તેમને કડક આર્થિક પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
આ ચેતવણી અમેરિકાના ટ્રેઝરી વિભાગ હેઠળ કાર્યરત Office of Foreign Assets Control (OFAC) દ્વારા આપવામાં આવી છે, જે ઈરાન સામેના પ્રતિબંધો અમલમાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે. આ પગલું વધતા યુએસ-ઈરાન તણાવ અને હોર્મુઝ જળસંધિ પર નિયંત્રણ મુદ્દે ચાલી રહેલા વિવાદને વધુ ગંભીર બનાવે છે.
ઈરાન દ્વારા ‘ટોલ સિસ્ટમ’ અને અમેરિકાનો કડક વિરોધ
માહિતી મુજબ, ઈરાને હોર્મુઝ જળસંધિમાંથી પસાર થતી કેટલીક નૌકાઓને પોતાના દરિયાકાંઠા નજીકના માર્ગો પરથી સલામત પસાર થવાની સુવિધા આપવાની ઓફર કરી છે, જેના બદલામાં તે ફી વસૂલવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે.
અમેરિકાએ આ વ્યવસ્થાને “ટોલબૂથ મોડલ” તરીકે ગણાવીને તેનો કડક વિરોધ કર્યો છે. OFACએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ પ્રકારની ચૂકવણી. ભલે તે રોકડ, ડિજિટલ કરન્સી, વસ્તુઓના સ્વરૂપમાં કે ચેરિટી દાન તરીકે હોય. તે પ્રતિબંધનો ભંગ ગણાશે.
આ પણ વાંચો: ટ્રમ્પનું સનસનીખેજ નિવેદન : વેનેઝુએલા-ઈરાન પછી આ દેશ પર 'કબજો' કરવાની ધમકી!
હોર્મુઝ જળસંધિનું વૈશ્વિક મહત્વ
હોર્મુઝ જળસંધિ વિશ્વની સૌથી વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગોમાંની એક છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં વિશ્વના કુલ તેલ અને પ્રાકૃતિક ગેસના લગભગ 20 ટકા વહન આ માર્ગ પરથી થાય છે. આથી, અહીં કોઈ પણ પ્રકારની અવરજવર પર અસર થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર, તેલના ભાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડે છે. તાજેતરમાં અહીં શિપિંગ ટ્રાફિકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે, જે વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે.
યુએસ-ઈરાન અથડામણ અને નૌકાબંધી
ફેબ્રુઆરી 2026માં અમેરિકાની અને ઇઝરાયેલની કાર્યવાહી બાદ ઈરાને જળસંધિમાં નૌકાઓ પર હુમલા અને ધમકીઓ આપતાં સામાન્ય ટ્રાફિકમાં વિક્ષેપ સર્જાયો હતો. તેના જવાબમાં અમેરિકાએ 13 એપ્રિલથી ઈરાનના બંદરો પર નૌકાબંધી લાદી છે, જેના કારણે ઈરાનના તેલ નિકાસ પર મોટો પ્રહાર થયો છે આ પરિસ્થિતિએ બંને દેશો વચ્ચેના તણાવને વધુ ઊંડો બનાવ્યો છે અને વૈશ્વિક રાજકીય સંતુલન પર પણ અસર કરી છે.
વૈશ્વિક વેપાર અને ભારત પર અસર
હોર્મુઝ જળસંધિ મારફતે ભારત સહિત ઘણા દેશો ઊર્જા આયાત કરે છે. આથી, અહીં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા ભારત માટે પણ ગંભીર અસરકારક બની શકે છે. તેલના ભાવમાં વધારો, સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ અને ઇન્શ્યોરન્સ ખર્ચમાં વધારો જેવા પડકારો ઊભા થઈ શકે છે. ભારત હાલ પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે અને વૈકલ્પિક સપ્લાય સ્ત્રોતો શોધવા માટે પણ પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે.
અમેરિકાની ચેતવણી બાદ શિપિંગ કંપનીઓ વધુ સાવચેત બનશે, પરંતુ ઈરાનની નીતિમાં ફેરફાર ન થાય તો તણાવ યથાવત રહેવાની શક્યતા છે. આ સ્થિતિમાં કૂટનીતિક વાટાઘાટો જ એકમાત્ર રસ્તો બની શકે છે. આ સમગ્ર પ્રકરણ દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ જળસંધિ માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક શક્તિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનું કેન્દ્ર છે.
