સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ ફરી એકવાર મોટા કાનૂની વિવાદમાં ઘેરાયા છે. આ વખતે આરોપ માત્ર સમય બગાડવાનો નથી, પરંતુ બાળકો અને કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, અભ્યાસ અને ભવિષ્યને અસર પહોંચાડવાનો છે. અમેરિકામાં YouTube, TikTok અને Snapchat જેવી લોકપ્રિય એપ્સ સામે એવો ગંભીર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે તેમની “લત લગાડતી ડિઝાઇન” વિદ્યાર્થીઓને લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન સાથે જોડાયેલી રાખે છે, જેના કારણે અભ્યાસ પર ખરાબ અસર પડી રહી છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર અમેરિકાના કેન્ટકી રાજ્યના એક સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટ દ્વારા દાખલ કરાયેલા મોટા કેસમાં Snap Inc., YouTube અને TikTokએ અંતે સમાધાન કરી લીધું છે. જોકે આ સમાધાનની શરતો જાહેર કરવામાં આવી નથી.
શું હતો આખો મામલો?
આ કેસ અમેરિકાના કેન્ટકી રાજ્યના Breathitt County School District દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. સ્કૂલ પ્રશાસનનો આરોપ હતો કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની કેટલીક ખાસ ડિઝાઇન અને ફીચર્સ વિદ્યાર્થીઓને મોબાઈલ અને સ્ક્રીનથી દૂર રહેવા દેતા નથી. પરિણામે બાળકોમાં ધ્યાનની સમસ્યા, માનસિક તણાવ અને અભ્યાસમાં ઘટાડા જેવા પ્રશ્નો વધી રહ્યા છે. સ્કૂલ ડિસ્ટ્રિક્ટે દાવો કર્યો હતો કે આ કારણે તેમને કાઉન્સેલિંગ, વર્તન સુધારણા કાર્યક્રમો અને મોનીટરીંગ સિસ્ટમ્સ પર વધારાનો ખર્ચ કરવો પડી રહ્યો છે. આ કેસને મહત્વપૂર્ણ એટલા માટે પણ માનવામાં આવી રહ્યો છે કારણ કે તે એવા શરૂઆતના મોટા કેસોમાંથી એક છે જેમાં સોશિયલ મીડિયા લતને સીધું શિક્ષણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડવામાં આવી છે.
કયા ફીચર્સ પર ઉઠ્યા સવાલ?
ફરિયાદમાં ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા એપ્સના કેટલાક લોકપ્રિય ફીચર્સ પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. તેમાં અનંત સ્ક્રોલિંગ (Infinite Scrolling), એલ્ગોરિધમ આધારિત વિડિયો સૂચનો અને સતત આવતા નોટિફિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે. આક્ષેપ મુજબ આ ફીચર્સ ખાસ રીતે એવા બનાવવામાં આવે છે કે યુઝર્સ, ખાસ કરીને બાળકો અને કિશોરો, લાંબા સમય સુધી એપ પર જ રહે. આલોચકોનું કહેવું છે કે આ પ્લેટફોર્મ્સ યુઝરની પસંદ અને વર્તન અનુસાર સતત કન્ટેન્ટ બતાવતા રહે છે, જેના કારણે સ્ક્રીન ટાઈમ વધતો જાય છે અને યુઝર્સને એપ છોડવી મુશ્કેલ બને છે.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ શું કહે છે?
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ લાંબા સમયથી આ પ્રકારના આરોપોને નકારી રહી છે. તેમનું કહેવું છે કે તેમના પ્લેટફોર્મ્સ લોકોને એકબીજા સાથે જોડાવા, સર્જનાત્મકતા વ્યક્ત કરવા અને માહિતી મેળવવાની તક આપે છે. પરંતુ અનેક નિષ્ણાતો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલા લોકો માને છે કે કેટલાક ફીચર્સ ખાસ રીતે યુઝરની એન્ગેજમેન્ટ વધારવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે, જે યુવાનોમાં અસ્વસ્થ ડિજિટલ આદતો વિકસાવી શકે છે.
Meta સામે હજુ પણ કાનૂની લડાઈ ચાલુ
જ્યાં Snap Inc., TikTok અને YouTubeએ સમાધાન કરી લીધું છે, ત્યાં Meta Platformsએ હજુ સુધી સમાધાન કર્યું નથી.
હવે Metaને આ કેસમાં કોર્ટનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
અમેરિકામાં હાલમાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ સામે આવા 1,000થી વધુ કેસ ચાલી રહ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. કાનૂની નિષ્ણાતો માને છે કે આ કેસનો નિર્ણય ભવિષ્યમાં અન્ય કેસો પર પણ મોટી અસર કરી શકે છે.
પહેલા પણ લાગી ચૂક્યા છે આવા આરોપો
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર “લત લગાડતી ડિઝાઇન”ના આરોપ લાગ્યા હોય. અગાઉ પણ Snap Inc. અને TikTok એક અલગ કેસમાં સમાધાન કરી ચૂક્યા છે. તે કેસમાં 19 વર્ષીય યુવકે દાવો કર્યો હતો કે સોશિયલ મીડિયા લતને કારણે તેના જીવન પર ગંભીર અસર પડી હતી. તે સમયે Google અને Meta Platformsએ સમાધાન ન કર્યું હતું અને મામલો કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. પછી જ્યુરીએ પીડિતના પક્ષમાં ચુકાદો આપીને અંદાજે 60 લાખ ડોલરનું વળતર આપવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
બાળકો પર સોશિયલ મીડિયાની અસર અંગે વધતી ચિંતા
વિશ્વભરમાં બાળકો અને કિશોરોમાં વધતા સ્ક્રીન ટાઈમને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વધુ સમય સુધી સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગથી ઊંઘમાં ઘટાડો, ધ્યાનની સમસ્યા, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો અને માનસિક તણાવ જેવા પ્રશ્નો વધી શકે છે. ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થામાં સતત ઓનલાઈન રહેવાની આદત અભ્યાસ અને સામાજિક જીવન બંને પર અસર કરી શકે છે. આ કારણે અનેક દેશોમાં હવે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ માટે કડક નિયમો લાવવાની માંગ ઉઠી રહી છે.
