દેશની સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ અને પ્રદૂષિત નદીઓમાંની એક યમુનાને સ્વચ્છ બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે હવે મિશન મોડમાં કામગીરી શરૂ કરી છે. સોમવારે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય સમીક્ષા બેઠકમાં યમુનાની સફાઈ માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા. બેઠક બાદ કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલે દાવો કર્યો કે જાન્યુઆરી 2028 સુધી યમુના સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ બની જશે. આ નિવેદન સાથે જ યમુના પુનર્જીવન પ્રોજેક્ટ ફરી એકવાર દેશવ્યાપી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
દેશની રાજધાની દિલ્હી સહિત ઉત્તર ભારતના અનેક વિસ્તારો માટે જીવનરેખા સમાન ગણાતી યમુના નદીને સ્વચ્છ બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે હવે વધુ આક્રમક અભિગમ અપનાવ્યો છે. સોમવારે નવી દિલ્હીમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય સમીક્ષા બેઠકમાં યમુના સફાઈ અભિયાનને લઈને અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા. આ બેઠકમાં કેન્દ્રીય મંત્રી મનોહર લાલ ખટ્ટર, દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી રેખા ગુપ્તા તેમજ વિવિધ મંત્રાલયો અને રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ હાજર રહ્યા હતા. બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ યમુનામાં વધતા પ્રદૂષણને રોકવા માટે ચાલી રહેલા પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરવાનો અને આગામી વર્ષો માટે સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કરવાનો હતો.
બેઠક દરમિયાન અમિત શાહે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે યમુનાને સ્વચ્છ અને નિર્મળ બનાવવાનો સંકલ્પ માત્ર એક રાજ્ય અથવા એક વિભાગનો મુદ્દો નથી, પરંતુ દિલ્હી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશની સરકારો તેમજ સંબંધિત તમામ એજન્સીઓએ ટીમ સ્પિરિટ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિભાગવાર અથવા ટુકડાઓમાં કામ કરવાને બદલે સંકલિત અભિગમ અપનાવવાથી જ વાસ્તવિક પરિણામો પ્રાપ્ત થઈ શકશે.
બેઠક બાદ મીડિયા સાથે વાતચીત કરતા કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલે જણાવ્યું હતું કે સરકારનો લક્ષ્ય જાન્યુઆરી 2028 સુધી યમુનાને સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ બનાવવાનો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં અનેક પ્રોજેક્ટ્સમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે અને આગામી બે વર્ષ દરમિયાન વધુ ઝડપથી કામ કરવામાં આવશે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે નદીમાં સીધો જતો ગંદો પ્રવાહ રોકવામાં અને ગંદા પાણીની અસરકારક પ્રક્રિયા કરવામાં સફળતા મળશે.
યમુના પ્રદૂષણના મુખ્ય કારણોમાં અનટ્રીટેડ ગટર, ઔદ્યોગિક કચરો, ડેરીઓમાંથી નીકળતો કચરો અને નદીમાં જમા થતી ગાદનો સમાવેશ થાય છે. આ સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બેઠકમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હતા. ખાસ કરીને દિલ્હીની ડેરીઓમાંથી નીકળતા વેસ્ટેજને યમુનામાં જતું રોકવા માટે દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર કરવામાં આવશે. આ યોજના હેઠળ ડેરીઓ અને ગૌશાળાઓમાંથી નીકળતા ગોબરને સીધું બાયોગેસ અને ઓર્ગેનિક ખાતર ઉત્પાદન પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવામાં આવશે. આ પગલાથી માત્ર નદીમાં પ્રદૂષણ ઘટશે નહીં, પરંતુ કચરામાંથી ઊર્જા અને ખાતરનું ઉત્પાદન પણ શક્ય બનશે.
યમુના સફાઈ અભિયાનમાં નદીમાં જમા થતી ગાદ દૂર કરવાનું કામ પણ ખૂબ જ મહત્વનું માનવામાં આવે છે. અમિત શાહે બેઠકમાં માહિતી આપી હતી કે ચાલુ વર્ષે નદીમાંથી દૂર કરવાની કુલ 28.57 લાખ મેટ્રિક ટન ગાદમાંથી લગભગ 97 ટકા ગાદ દૂર કરવામાં આવી ચૂકી છે. બાકી રહેલું કામ પણ 15 જૂન સુધી પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે. તેમણે અધિકારીઓને સૂચના આપી હતી કે કાઢવામાં આવેલી ગાદનો ઉપયોગ વિવિધ નિર્માણ અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સમાં કરવામાં આવે જેથી ચોમાસા દરમિયાન આ ગાદ ફરીથી નદીમાં પરત ન જાય.
યમુનાના પુનર્જીવન માટે ગંદા પાણીની પ્રક્રિયા સૌથી મહત્વપૂર્ણ કડી માનવામાં આવે છે. આ માટે વિવિધ સ્થળોએ સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ એટલે કે STP સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. બેઠક દરમિયાન જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દિલ્હી, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશમાં અત્યાર સુધી કુલ 129 STP કાર્યરત છે. હવે 2027 સુધીમાં વધુ 59 નવા STP બનાવવાનો લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ નવા પ્લાન્ટ કાર્યરત થયા બાદ મોટી માત્રામાં ગંદા પાણીને નદીમાં છોડતા પહેલાં શુદ્ધ કરી શકાશે.
અમિત શાહે અધિકારીઓને સ્પષ્ટ સૂચના આપી હતી કે STPની કામગીરી, ઔદ્યોગિક કચરાના નિકાલ અને નાળાઓમાંથી નદીમાં જતાં પાણીનું સતત અને કડક મોનિટરિંગ કરવામાં આવે. તેમણે કહ્યું કે માત્ર સંતોષકારક પરિણામો પૂરતા નથી, પરંતુ સચોટ અને માપી શકાય તેવા પરિણામો મળવા જોઈએ. પ્રોજેક્ટ્સની અસરકારકતા માટે આધુનિક ટેક્નોલોજી અને ડેટા આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો પણ ઉપયોગ વધારવામાં આવશે.
બેઠકમાં યમુના કાયાકલ્પ સાથે જોડાયેલા તમામ પ્રોજેક્ટ્સ માટે વિગતવાર એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવાનો નિર્ણય પણ લેવામાં આવ્યો હતો. દરેક પ્રોજેક્ટ માટે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવશે અને કામગીરીની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન નિયમિત રીતે કરવામાં આવશે. અમિત શાહે ખાસ કરીને જણાવ્યું હતું કે યમુના પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા તમામ કામોની સમીક્ષા દર 20 દિવસે કરવામાં આવે જેથી વિલંબ, ખામીઓ અથવા અવરોધોને સમયસર દૂર કરી શકાય.
યમુના નદી માત્ર દિલ્હીની જ નહીં પરંતુ લાખો લોકોની જીવનશૈલી, કૃષિ, પીવાના પાણી અને પર્યાવરણ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી યમુનામાં વધતા પ્રદૂષણને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે અને વિવિધ અદાલતો પણ સરકારોને સમયાંતરે પગલાં લેવા સૂચના આપતી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલો નવો રોડમેપ આગામી વર્ષોમાં યમુનાની સ્થિતિમાં કેટલો ફેરફાર લાવી શકે છે તે જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલ માટે સરકારનો દાવો છે કે 2028 સુધી યમુનાને સ્વચ્છ અને નિર્મળ બનાવવા માટે જરૂરી તમામ માળખાકીય અને ટેક્નિકલ વ્યવસ્થાઓ ઝડપથી ઉભી કરવામાં આવી રહી છે. આગામી મહિનાઓમાં આ પ્રોજેક્ટ્સની વાસ્તવિક પ્રગતિ અને તેના પરિણામો પર દેશભરની નજર રહેશે.
