આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી કાચા તેલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતી રાજદ્વારી વાતચીત, પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવમાં ઘટાડો અને વૈશ્વિક પુરવઠાની સ્થિતિ સુધરતા બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ નીચે આવ્યા છે. જોકે, વૈશ્વિક બજારમાં કાચું તેલ સસ્તું થવા છતાં ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં કોઈ ખાસ ઘટાડો જોવા મળ્યો નથી. જેના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકોમાં સવાલ ઊભો થયો છે કે જ્યારે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઘટી રહ્યા છે ત્યારે પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું કેમ નથી થઈ રહ્યું?
દેશના મોટા ભાગના શહેરોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ છેલ્લા કેટલાક સમયથી સ્થિર છે. વધતી મોંઘવારી વચ્ચે વાહનચાલકો અને પરિવહન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકો સરકાર અને તેલ કંપનીઓ પાસેથી રાહતની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. જોકે પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય અને સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ તેના પાછળના કારણો સ્પષ્ટ કર્યા છે.
જૂના નુકસાનની ભરપાઈ કરી રહી છે તેલ કંપનીઓ
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ ખૂબ ઊંચા હતા ત્યારે સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ (OMCs) ગ્રાહકો પર સંપૂર્ણ ભાર મૂક્યો નહોતો. ઇન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન (IOCL), ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) અને હિંદુસ્તાન પેટ્રોલિયમ (HPCL) જેવી કંપનીઓએ તે સમયે ભારે આર્થિક નુકસાન સહન કર્યું હતું.
વિશ્વ બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઝડપથી વધારો થયો હોવા છતાં દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તેટલો વધારો કરવામાં આવ્યો નહોતો. જેના કારણે કંપનીઓને ‘અન્ડર રિકવરી’ એટલે કે નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. હવે જ્યારે કાચા તેલના ભાવ ઘટ્યા છે ત્યારે કંપનીઓ પહેલા પોતાના જૂના નુકસાનની ભરપાઈ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
આ પણ વાંચો:
સસ્તું થયેલું તેલ તરત પંપ સુધી પહોંચતું નથી
સરકારનું બીજું મહત્વનું કારણ 'લેગ ટાઈમ' એટલે કે સમયગાળાનું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આજે કાચા તેલના ભાવ ઘટે તો તેનો લાભ તરત જ ગ્રાહકો સુધી પહોંચતો નથી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. તેલ ખરીદ્યા પછી તેને જહાજ મારફતે ભારત લાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રિફાઈનરીમાં તેની પ્રક્રિયા કરીને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને અન્ય ઉત્પાદનો તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં અંદાજે 30થી 45 દિવસનો સમય લાગી શકે છે. એટલે આજે જે ક્રૂડ ઓઈલ સસ્તું થયું છે તેનો સીધો લાભ આગામી અઠવાડિયાઓ કે મહિનાઓમાં જોવા મળી શકે છે. આ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર અને સ્થાનિક ભાવ વચ્ચે તાત્કાલિક સંબંધ જોવા મળતો નથી.
આ પણ વાંચો: ભારતમાં મળ્યું હજારો કરોડોનું સોનું! : વિશાળ ભંડાર જોઈ નિષ્ણાતો પણ રહી ગયા દંગ, શું દેશ બનશે નવો ગોલ્ડ હબ?
ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિ પણ મહત્વપૂર્ણ
ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના આશરે 85 ટકા કાચા તેલની આયાત કરે છે. આ આયાત માટે ચુકવણી અમેરિકન ડોલરમાં કરવામાં આવે છે. જો ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે તો ક્રૂડ ઓઈલ સસ્તું થવા છતાં તેનો સંપૂર્ણ લાભ મળતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઘટે પરંતુ તે જ સમયે ડોલર મજબૂત બને તો આયાત ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થતો નથી. પરિણામે તેલ કંપનીઓને ગ્રાહકોને રાહત આપવા માટે પૂરતી જગ્યા મળતી નથી. આર્થિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ જેટલા મહત્વના છે એટલું જ મહત્વ વિનિમય દરનું પણ છે.
આ પણ વાંચો: NEET Re-Exam પહેલાં NTAની મોટી ચૂક? : નાગપુરના વિદ્યાર્થીને અબુ ધાબીનું પરીક્ષા કેન્દ્ર ફાળવાતા હડકંપ
ટેક્સના કારણે ભાવમાં મોટો ફેરફાર મુશ્કેલ
ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવમાં સૌથી મોટો હિસ્સો વિવિધ પ્રકારના કરનો હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઈઝ ડ્યૂટી વસૂલે છે જ્યારે રાજ્ય સરકારો વેટ (VAT) અને અન્ય સ્થાનિક કર વસૂલે છે. ઘણા રાજ્યોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના કુલ ભાવમાં ટેક્સનો હિસ્સો નોંધપાત્ર છે. પરિણામે કાચા તેલના ભાવ ઘટવા છતાં ગ્રાહકોને મળતી રાહત મર્યાદિત રહે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા મુજબ જો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં મોટો ઘટાડો લાવવો હોય તો ટેક્સના માળખામાં ફેરફાર કરવો જરૂરી બને. જોકે હાલ સરકારો માટે ઈંધણ પરથી મળતી આવક આવકનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે.
શું આગામી દિવસોમાં મળી શકે રાહત?
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી નીચા સ્તરે જળવાઈ રહેશે તો આગામી સમયમાં ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ ભાવમાં ઘટાડો કરવા અંગે વિચારણા કરી શકે છે. અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોમાં સુધારો અને પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિપૂર્ણ સ્થિતિ યથાવત રહે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધુ સ્થિર રહી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય ગ્રાહકોને પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં રાહત મળવાની શક્યતા વધી શકે છે.
