છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં ભારતમાં, ખાસ કરીને પશ્ચિમ અને ઉત્તર ભારતના વિસ્તારોમાં, ગરમીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધતું જોવા મળી રહ્યું છે. માર્ચ મહિનાથી જ તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થવો હવે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આ સ્થિતિ પાછળ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓ જવાબદાર છે. ખાસ કરીને ચાર મુખ્ય કારણો એવા છે જે ગરમીમાં સતત વધારો કરી રહ્યા છે.
1. હીટ ડોમ અસર
ગરમી વધવાનું સૌથી મોટું કારણ “હીટ ડોમ” અસર માનવામાં આવે છે. જ્યારે વાતાવરણમાં ઊંચા દબાણની મજબૂત સિસ્ટમ સર્જાય છે ત્યારે તે ગરમ હવાને જમીનની નજીક જ દબાવી રાખે છે. પરિણામે ગરમ હવા ઉપર જતી નથી અને લાંબા સમય સુધી એક જ વિસ્તારમાં અટવાઈ રહે છે. આ પરિસ્થિતિને હીટ ડોમ કહેવાય છે. આવી સ્થિતિમાં તાપમાન સતત વધતું જાય છે અને લોકોને તીવ્ર ગરમીનો સામનો કરવો પડે છે.
2. ઠંડક આપતી સિસ્ટમનો અભાવ
સામાન્ય રીતે માર્ચ મહિનામાં ઉત્તર ભારતમાં પશ્ચિમ તરફથી આવતી હવામાનની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રણાલી સક્રિય રહેતી હોય છે, જેને ‘વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ’ કહેવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમના કારણે આકાશમાં વાદળો છવાય છે અને હળવો વરસાદ અથવા પવન ફૂંકાય છે, જે ગરમીને નિયંત્રિત રાખવામાં મદદરૂપ બને છે. પરંતુ જ્યારે આ સિસ્ટમ નબળી રહે છે અથવા સક્રિય નથી રહેતી, ત્યારે સૂર્યની ગરમી સીધી જમીન પર પડે છે અને તાપમાન ઝડપથી વધી જાય છે.
3. ગરમ અને સૂકા પવનો
ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાંથી ફૂંકાતા ગરમ અને સૂકા પવન પણ તાપમાન વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ પવન ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, જેના કારણે વાતાવરણ વધુ સૂકું બને છે. જ્યારે હવામાં ભેજ ઓછો હોય છે ત્યારે ગરમી વધુ તીવ્ર લાગે છે અને તાપમાન ઝડપથી વધી શકે છે.
4. શહેરીકરણની અસર
શહેરોમાં વધતું શહેરીકરણ પણ ગરમી વધારવાનું એક મોટું કારણ છે. કોંક્રિટના મકાનો, ડામરના રસ્તાઓ અને ઓછી હરિયાળી દિવસ દરમિયાન સૂર્યની ગરમી વધુ પ્રમાણમાં શોષી લે છે. આ ગરમી રાત્રે ધીમે ધીમે બહાર છૂટી પડે છે, જેના કારણે રાત્રે પણ ઠંડક અનુભવાતી નથી. આ પરિસ્થિતિને “અર્બન હીટ આઈલેન્ડ અસર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ તમામ પરિબળો મળીને તાપમાનમાં સતત વધારો કરી રહ્યા છે. નિષ્ણાતો મુજબ વધતી ગરમી સામે લડવા માટે વૃક્ષારોપણ, હરિયાળીનું સંરક્ષણ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ શહેરી વિકાસ ખૂબ જ જરૂરી છે. સાથે સાથે લોકોને પણ ગરમીથી બચવા માટે યોગ્ય સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
