Maharishi Patanjali: 21 જૂને સમગ્ર વિશ્વમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ 2026ની ઉજવણી થઈ રહી છે. કરોડો લોકો યોગને સ્વસ્થ જીવનશૈલીનો ભાગ બનાવી રહ્યા છે, પરંતુ યોગને વ્યવસ્થિત રીતે વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરનાર પ્રથમ મહાન ગુરુ કોણ હતા તે અંગે ઘણા લોકોને જાણકારી નથી. આધુનિક યોગના પિતા તરીકે ઓળખાતા મહર્ષિ પતંજલિએ હજારો વર્ષ પહેલાં યોગના વિખરાયેલા જ્ઞાનને એકત્રિત કરીને તેને સુવ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું હતું. તેમના દ્વારા રચાયેલા ‘યોગસૂત્ર’ આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં યોગશાસ્ત્રનો પાયો માનવામાં આવે છે.
ઈતિહાસકારો અને પરંપરાગત માન્યતાઓ મુજબ મહર્ષિ પતંજલિનો સમયગાળો ઈસવીસન પૂર્વે બીજીથી ચોથી સદી વચ્ચેનો માનવામાં આવે છે. તેમના પહેલાં યોગનું જ્ઞાન વેદો, ઉપનિષદો અને વિવિધ પુરાણોમાં વિખરાયેલું હતું. પતંજલિએ આ આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાનને 196 સૂત્રોમાં સમાવીને ચાર પ્રકરણોમાં ગોઠવ્યું, જે આજે પણ યોગદર્શનનો આધાર ગણાય છે.
સૂર્ય પ્રાર્થના દરમિયાન જન્મની માન્યતા અને 'પતંજલિ' નામ પાછળની કથા
પ્રાચીન ગ્રંથોમાં વર્ણવ્યા મુજબ મહર્ષિ પતંજલિની માતાનું નામ ગોનિકા હતું. તેઓ એક વિદ્વાન અને તપસ્વી સ્ત્રી હતાં. એવું માનવામાં આવે છે કે તેઓ સૂર્યદેવની ઉપાસના કરતાં હતાં અને એક એવા પુત્રની કામના કરતાં હતાં જે વિશ્વના કલ્યાણ માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરે.
લોકપ્રચલિત માન્યતા અનુસાર, જ્યારે ગોનિકાએ પોતાની હથેળીમાં જળ લઈને સૂર્યદેવને અર્પણ કર્યું ત્યારે આકાશમાંથી એક દિવ્ય અંશ તેમની હથેળીમાં પડ્યો અને બાળકના સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયો. ‘પત’ એટલે પડવું અને ‘અંજલિ’ એટલે હથેળી. આ રીતે તેમને 'પતંજલિ' નામ મળ્યું હોવાનું કહેવાય છે. જોકે, આ વર્ણનો ધાર્મિક અને પુરાણિક પરંપરાઓ પર આધારિત છે અને તેના માટે ઐતિહાસિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
શેષનાગના અવતાર તરીકેની માન્યતા
યોગ પરંપરામાં મહર્ષિ પતંજલિને ભગવાન વિષ્ણુના શયનાસન શેષનાગના અવતાર તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે. અનેક મૂર્તિઓ અને ચિત્રોમાં તેમનું ઉપરનું શરીર માનવીનું અને કમરથી નીચેનો ભાગ નાગ સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવે છે. તેમના માથા પાછળ શેષનાગનું ફણાવાળું છત્ર પણ દર્શાવવામાં આવે છે.
પરંપરાગત માન્યતા અનુસાર લક્ષ્મણ અને બલરામ પછી પતંજલિને શેષનાગનો ત્રીજો અવતાર માનવામાં આવે છે. જોકે આ માન્યતાઓ ધાર્મિક પરંપરાઓનો ભાગ છે અને તેને ઐતિહાસિક તથ્ય તરીકે જોવામાં આવતું નથી.
કાશી સાથેનો સંબંધ અને જ્ઞાનનો પ્રસાર
મહર્ષિ પતંજલિનું નામ કાશી એટલે કે આજના વારાણસી સાથે પણ જોડાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તેમણે પોતાના જીવનનો મોટો સમય કાશીમાં વ્યાકરણ, યોગ અને તત્ત્વજ્ઞાનના અભ્યાસ અને શિક્ષણમાં વિતાવ્યો હતો.
એક લોકપ્રિય દંતકથા મુજબ, તેઓ હજારો શિષ્યોને એકસાથે શિક્ષણ આપતા હતા અને તેમના તથા શિષ્યો વચ્ચે પડદો રાખવામાં આવતો હતો. કહેવામાં આવે છે કે તેમના દિવ્ય સ્વરૂપને સીધું જોવાની મંજૂરી નહોતી. આ કથા ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરાનો ભાગ છે, જોકે તેના માટે કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
યોગસૂત્ર: યોગદર્શનનો પાયો
મહર્ષિ પતંજલિનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન 'યોગસૂત્ર' છે. કુલ 196 સૂત્રોથી બનેલો આ ગ્રંથ ચાર પ્રકરણોમાં વિભાજિત છે.
સમાધિ પ્રકરણમાં યોગના અંતિમ ધ્યેય અને મનની સ્થિતિઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. સાધના પ્રકરણમાં જીવનમાં યોગને કેવી રીતે અપનાવવો તેની પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં આવી છે. વિભૂતિ પ્રકરણમાં ધ્યાન અને આધ્યાત્મિક અભ્યાસથી પ્રાપ્ત થતી વિશેષ શક્તિઓનું વર્ણન છે, જ્યારે કૈવલ્ય પ્રકરણમાં મુક્તિ અને પરમ ચેતનાની અવસ્થાની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.
અષ્ટાંગ યોગની વિશ્વને આપેલી ભેટ
આજે વિશ્વભરમાં શીખવાતા મોટા ભાગના યોગ અભ્યાસનો આધાર મહર્ષિ પતંજલિ દ્વારા દર્શાવાયેલા અષ્ટાંગ યોગ પર છે. તેમાં યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ જેવા આઠ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે.
અહિંસા, સત્ય અને સંયમ જેવા નૈતિક મૂલ્યો સાથે શરૂ થતો આ માર્ગ શરીર, મન અને આત્માના સંતુલન સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બતાવે છે. આધુનિક યોગની વિવિધ શાખાઓ પણ મૂળભૂત રીતે આ સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે.
આ પણ વાંચો: ફૂટેજ ડિલીટ, ગણતરીમાં ગોટાળા... રામ મંદિર કેસમાં SITને શું મળ્યું? : જાણો 10 મોટા ચોંકાવનારા ખુલાસા
વ્યાકરણ અને આયુર્વેદ ક્ષેત્રે પણ અમૂલ્ય યોગદાન
મહર્ષિ પતંજલિને માત્ર યોગાચાર્ય જ નહીં, પરંતુ વ્યાકરણ અને આયુર્વેદના મહાન વિદ્વાન તરીકે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. 'મહાભાષ્ય' નામનો તેમનો ગ્રંથ સંસ્કૃત વ્યાકરણના ક્ષેત્રમાં અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે.
આયુર્વેદ પરંપરામાં પણ તેમના યોગદાનનો ઉલ્લેખ થાય છે. એક પ્રાચીન શ્લોક અનુસાર તેમણે મનની શુદ્ધિ માટે યોગસૂત્ર, વાણીની શુદ્ધિ માટે મહાભાષ્ય અને શરીરની શુદ્ધિ માટે આયુર્વેદ સંબંધિત જ્ઞાન દ્વારા માનવજાતને અમૂલ્ય ભેટ આપી હતી.
આજે, હજારો વર્ષ પછી પણ મહર્ષિ પતંજલિના વિચારો માત્ર ભારત પૂરતા સીમિત નથી રહ્યા, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં યોગ અને આધ્યાત્મિક જીવનના માર્ગદર્શક તરીકે જીવંત છે.
