South China Sea : દક્ષિણ ચીન સમુદ્રને લઈને ચાલી રહેલા લાંબા સમયના વિવાદ વચ્ચે અમેરિકા સહિત વિશ્વના 14 દેશોએ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચીનના વિસ્તૃત દરિયાઈ દાવાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ કોઈ કાનૂની માન્યતા નથી. વર્ષ 2016માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના દરિયાઈ કાયદા (UNCLOS) હેઠળ રચાયેલી મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા આપવામાં આવેલા ઐતિહાસિક ચુકાદાની 10મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે જાહેર કરાયેલા સંયુક્ત નિવેદનમાં આ દેશોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે તે ચુકાદો આજે પણ અંતિમ, કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા અને નિર્ણાયક છે. આ સંયુક્ત નિવેદનમાં અમેરિકા, બ્રિટન, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ફિલિપાઇન્સ, કેનેડા, જર્મની, ઇટાલી, ન્યુઝીલેન્ડ, એસ્ટોનિયા, લાતવિયા, લિથુઆનિયા, રોમાનિયા અને સ્લોવેનિયાનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, 27 સભ્યો ધરાવતા યુરોપિયન યુનિયને અલગ નિવેદન જાહેર કરીને વર્ષ 2016ના નિર્ણયને દરિયાઈ વિવાદોના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટેનું "સીમાચિહ્નરૂપ" પગલું ગણાવ્યું છે. જોકે ચીને પોતાના અગાઉના વલણને જાળવી રાખતાં આ નિર્ણયને ફરી એકવાર "શૂન્ય અને અમાન્ય" ગણાવ્યો છે.
શું હતો વર્ષ 2016નો ઐતિહાસિક ચુકાદો?
આ વિવાદની શરૂઆત વર્ષ 2013માં થઈ હતી, જ્યારે સ્કારબોરો શોલ વિસ્તારમાં ચીન અને ફિલિપાઇન્સ વચ્ચેના તણાવ બાદ ફિલિપાઇન્સે UNCLOS હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થી પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. ચીને શરૂઆતથી જ આ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, છતાં ટ્રિબ્યુનલે નિયમો મુજબ સુનાવણી પૂર્ણ કરીને 12 જુલાઈ, 2016ના રોજ ચુકાદો જાહેર કર્યો હતો. ટ્રિબ્યુનલે પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું હતું કે દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના મોટાભાગના વિસ્તાર પર ચીનનો કહેવાતો "નાઇન-ડેશ લાઇન" આધારિત ઐતિહાસિક અધિકાર આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ માન્ય નથી. ઉપરાંત, ચીન જે કેટલીક દરિયાઈ રચનાઓ અને ટાપુઓ પર આધાર રાખીને વિશાળ દરિયાઈ અધિકારોનો દાવો કરે છે, તેમાંથી ઘણી રચનાઓ UNCLOS મુજબ વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (Exclusive Economic Zone) અથવા અન્ય વિસ્તૃત દરિયાઈ હકો પેદા કરવા માટે યોગ્ય નથી. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે ટ્રિબ્યુનલના આ નિર્ણયમાં કોઈ પણ ટાપુ અથવા ખડક પર કોની સાર્વભૌમતા છે તે મુદ્દે નિર્ણય આપવામાં આવ્યો નહોતો. તેના બદલે માત્ર દરિયાઈ હકો અને UNCLOS હેઠળ મળતા અધિકારોની કાનૂની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરવામાં આવી હતી. UNCLOSને વિશ્વના 170થી વધુ દેશો અને સંસ્થાઓએ સ્વીકાર્યો છે, જેમાં ચીન અને ફિલિપાઇન્સ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : અમેરિકી બેઝ પર ઈરાનનો પ્રચંડ પ્રહાર : હુમલામાં વપરાયેલી આ 5 ઘાતક મિસાઈલની તાકાત જાણીને ચોંકી જશો
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રનું વૈશ્વિક મહત્વ
દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. દર વર્ષે વૈશ્વિક દરિયાઈ વેપારનો અંદાજે એક તૃતીયાંશ હિસ્સો આ જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. એશિયા, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વ વચ્ચે માલસામાનની અવરજવર માટે આ સમુદ્ર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, જેના કારણે તેની સ્થિરતા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. આ વિસ્તાર કુદરતી સંસાધનોની દૃષ્ટિએ પણ સમૃદ્ધ માનવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ અહીં તેલ અને કુદરતી ગેસના નોંધપાત્ર ભંડાર હોઈ શકે છે. ઉપરાંત, વિશ્વના સૌથી સમૃદ્ધ માછીમારી વિસ્તારોમાં પણ તેનો સમાવેશ થાય છે, જેના કારણે અનેક દેશો માટે આ વિસ્તાર આર્થિક રીતે અત્યંત મહત્વનો છે. ચીન લગભગ સમગ્ર દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર પર પોતાનો દાવો કરે છે. બીજી તરફ ફિલિપાઇન્સ, વિયેતનામ, મલેશિયા, બ્રુનેઈ અને તાઇવાન પણ આ વિસ્તારમાં પોતાના હકોનો દાવો કરે છે. આ પરસ્પર વિરોધી દાવાઓને કારણે આ વિસ્તાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી એશિયાના સૌથી સંવેદનશીલ સુરક્ષા કેન્દ્રોમાં સામેલ થયો છે.
14 દેશોની ચીનને સ્પષ્ટ ચેતવણી
સંયુક્ત નિવેદનમાં 14 દેશોએ જણાવ્યું કે ચીન દ્વારા ઐતિહાસિક અધિકારોના નામે કરવામાં આવતા વિસ્તૃત દરિયાઈ દાવાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા કોઈ માન્યતા આપતો નથી. નિવેદનમાં બળપ્રયોગ, ધાકધમકી અથવા એકપક્ષીય કાર્યવાહી દ્વારા પ્રાદેશિક સ્થિતિ બદલવાના પ્રયાસોનો કડક વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે. આ દેશોએ ખાસ કરીને કોસ્ટ ગાર્ડ જહાજો, લશ્કરી વિમાનો અને કહેવાતી "મેરિટાઇમ મિલિશિયા"નો ઉપયોગ કરીને અન્ય દેશોની કાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં અવરોધ ઊભો કરવાની ઘટનાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના મતે આવી કાર્યવાહી માત્ર માનવજીવનને જોખમમાં મૂકે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રની સુરક્ષા અને સ્થિરતા માટે પણ ખતરો ઉભો કરે છે. નિવેદનમાં તમામ પક્ષોને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન કરીને શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટો દ્વારા વિવાદો ઉકેલવાની અપીલ કરવામાં આવી છે. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં જહાજો અને વિમાનોની અવરજવરનું સ્વાતંત્ર્ય જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકાયો છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : ટ્રમ્પના નજીકના સહયોગી સેનેટર લિન્ડસી ગ્રાહમનું 71 વર્ષની વયે નિધન : અમેરિકામાં શોકની લાગણી
ચીનનો ફરી અસ્વીકાર
આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન છતાં ચીને વર્ષ 2016ના ચુકાદાને ફરી નકારી કાઢ્યો છે. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે મધ્યસ્થી ટ્રિબ્યુનલની કાર્યવાહી આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થીની સામાન્ય પરંપરાઓને અનુરૂપ નહોતી અને તેણે UNCLOS હેઠળ ચીનના સાર્વભૌમ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. બેઇજિંગે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે તે આ નિર્ણયને ન તો સ્વીકારે છે અને ન તો તેને માન્યતા આપે છે. ચીને વધુમાં જણાવ્યું કે દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર સંબંધિત કોઈપણ મુદ્દે તે તૃતીય પક્ષની મધ્યસ્થી અથવા બહારથી લાદવામાં આવેલા ઉકેલોને સ્વીકારશે નહીં.
વધતો તણાવ અને અમેરિકાની ભૂમિકા
તાજેતરના વર્ષોમાં દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીન અને ફિલિપાઇન્સ વચ્ચે અથડામણોની સંખ્યા વધી છે. ફિલિપાઇન્સે અનેક વખત આરોપ લગાવ્યો છે કે ચીની કોસ્ટ ગાર્ડે તેના સપ્લાય જહાજો અને માછીમારી બોટો સામે વોટર કેનન, ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળા લેસર ઉપકરણો અને જોખમી દરિયાઈ દાવપેચનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ દરમિયાન મનીલામાં યોજાયેલી રાજદ્વારી બેઠકોમાં અનેક દેશોએ સંયુક્ત દરિયાઈ કવાયતો, ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે અને દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષમતા વધારવા માટે વધુ સહયોગની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. અમેરિકાએ પણ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફિલિપાઇન્સ સાથેની પરસ્પર સંરક્ષણ સંધિ દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ફિલિપાઇન્સના સૈનિકો, જહાજો અથવા વિમાનો પર થતા કોઈપણ સશસ્ત્ર હુમલા પર લાગુ પડશે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્રનો વિવાદ માત્ર પ્રાદેશિક સીમા વિવાદ નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા, વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં શક્તિના સંતુલન સાથે સીધો જોડાયેલો મુદ્દો બની ગયો છે. વર્ષ 2016ના ચુકાદાને લઈને ફરી વ્યક્ત થયેલું આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન એ દર્શાવે છે કે નિયમ આધારિત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને લઈને મોટા દેશો પોતાનું વલણ વધુ સ્પષ્ટ બનાવી રહ્યા છે, જ્યારે ચીન પોતાના દાવાઓ પર અડગ રહેતાં આ વિવાદનો રાજદ્વારી અને સુરક્ષાકીય પડકાર હજુ યથાવત્ છે.
