ભારતમાં સાયબર ફ્રોડના નવા-નવા કિસ્સાઓ વચ્ચે હવે કોર્પોરેટ જગત માટે પણ એક ગંભીર ખતરો ઉભો થયો છે. સાયબર ગુનેગારોએ હવે 'Boss Scam' નામની નવી પદ્ધતિ અપનાવી છે, જેમાં તેઓ કંપનીના CEO, MD અથવા અન્ય ટોચના અધિકારી તરીકે ઓળખ આપી ફાઇનાન્સ અને એકાઉન્ટ્સ વિભાગના કર્મચારીઓને તાત્કાલિક ફંડ ટ્રાન્સફર કરવા માટે દબાણ કરે છે. આ વધતા જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને Securities and Exchange Board of India (SEBI)એ લિસ્ટેડ અને અન્ય કોર્પોરેટ કંપનીઓ માટે ખાસ ચેતવણી જાહેર કરી છે અને કોઈપણ નાણાકીય વ્યવહાર પહેલાં સત્તાવાર ચકાસણી કરવાની સલાહ આપી છે.
'Boss Scam' શું છે અને કેવી રીતે થાય છે સાયબર ઠગાઈ?
'Boss Scam'ને Business Email Compromise (BEC) ફ્રોડનું વધુ અદ્યતન સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ઠગાઈમાં સાયબર ગુનેગારો કંપનીના CEO, મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અથવા અન્ય સિનિયર અધિકારીની ઓળખનો દુરુપયોગ કરે છે અથવા તેમના નામે નકલી ઈમેલ, વોટ્સએપ મેસેજ, Microsoft Teams, LinkedIn અથવા અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા કર્મચારીઓનો સંપર્ક કરે છે.
ઠગો સામાન્ય રીતે કર્મચારીઓને જણાવે છે કે કંપની માટે કોઈ અત્યંત ગુપ્ત સોદો ચાલી રહ્યો છે અને તાત્કાલિક નક્કી કરેલા ખાતામાં રકમ ટ્રાન્સફર કરવાની જરૂર છે. ઘણી વખત તેઓ એવો દાવો પણ કરે છે કે આદેશ સીધો CEO તરફથી આવ્યો છે અને કોઈ અન્ય વ્યક્તિને તેની જાણ ન થવી જોઈએ. આ પ્રકારની તાકીદ ઉભી કરીને કર્મચારીઓ પર માનસિક દબાણ બનાવવામાં આવે છે જેથી તેઓ ચકાસણી કર્યા વગર પૈસા મોકલી દે.
તાજેતરના સમયમાં આ ઠગાઈ વધુ ખતરનાક બની છે કારણ કે ગુનેગારો Artificial Intelligence (AI) આધારિત Voice Clone અને Deepfake Video ટેક્નોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે. તેના કારણે ફોન અથવા વીડિયો કોલ પર પણ સામેની વ્યક્તિ ખરેખર કંપનીના વરિષ્ઠ અધિકારી જ હોય તેવી લાગણી ઉભી થાય છે.
ફાઇનાન્સ વિભાગના કર્મચારીઓ મુખ્ય નિશાન
સાયબર ગુનેગારો ખાસ કરીને એવા કર્મચારીઓને નિશાન બનાવે છે જેમને કંપનીના બેંક ખાતા, ઓનલાઈન પેમેન્ટ સિસ્ટમ અથવા ફંડ ટ્રાન્સફર કરવાની સત્તા હોય. તેમાં ફાઇનાન્સ મેનેજર, એકાઉન્ટન્ટ, ટ્રેઝરી અધિકારીઓ તેમજ જુનિયર ફાઇનાન્સ સ્ટાફનો સમાવેશ થાય છે.
એકવાર કર્મચારી પૈસા ટ્રાન્સફર કરી દે પછી તે રકમ પરત મેળવવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં પૈસા વિદેશી ખાતાઓ અથવા વિવિધ શેલ એકાઉન્ટ્સ મારફતે ઝડપથી અન્ય સ્થળે ખસેડી દેવામાં આવે છે, જેના કારણે તપાસ વધુ જટિલ બની જાય છે.
SEBIએ કંપનીઓને શું સલાહ આપી?
ભારતીય સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) તરફથી મળેલી માહિતીના આધારે SEBIએ તમામ લિસ્ટેડ કંપનીઓ અને કોર્પોરેટ સંસ્થાઓને એલર્ટ જારી કર્યું છે. SEBIએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે કોઈપણ ફંડ ટ્રાન્સફર અથવા સંવેદનશીલ નાણાકીય માહિતી શેર કરતા પહેલાં તેની સત્તાવાર રીતે પુનઃચકાસણી કરવી જરૂરી છે.
નિયમનકારી સંસ્થાએ કંપનીઓને સલાહ આપી છે કે કોઈપણ તાકીદના નાણાકીય આદેશને માત્ર ઈમેલ અથવા મેસેજના આધારે સ્વીકારવો નહીં. તેના બદલે કંપનીની આંતરિક સિસ્ટમ અથવા સંબંધિત અધિકારી સાથે સીધો ફોન કરીને તેની ખાતરી કરવી જોઈએ.
આ ઉપરાંત SEBIએ કંપનીઓને તેમના આંતરિક નિયંત્રણો વધુ મજબૂત બનાવવા, કર્મચારીઓને નિયમિત સાયબર સુરક્ષા તાલીમ આપવા અને Multi-Factor Authentication (MFA) જેવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ફરજિયાત અમલમાં મૂકવાની ભલામણ કરી છે.
દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના સંગઠિત ગેંગ પર શંકા
સરકારી એજન્સીઓને શંકા છે કે 'Boss Scam' પાછળ કમ્બોડિયા, મ્યાનમાર અને ફિલિપાઇન્સ જેવા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દેશોમાં કાર્યરત સંગઠિત સાયબર ગેંગ સક્રિય હોઈ શકે છે. તપાસ એજન્સીઓના અનુમાન મુજબ આવા ગેંગોમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીય યુવકોને પણ વિવિધ લાલચ આપીને સામેલ કરવામાં આવે છે અને પછી તેઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સાયબર ઠગાઈ નેટવર્કમાં કામ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સરકારે આવા ગેંગોના કબજામાંથી અનેક ભારતીય નાગરિકોને પરત લાવવાના ઓપરેશન પણ હાથ ધર્યા છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ વધતા જોખમ પણ વધ્યું
ભારતમાં UPI, ઓનલાઈન બેંકિંગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઝડપથી વધતો ઉપયોગ નાણાકીય વ્યવહારોને સરળ બનાવે છે, પરંતુ તેની સાથે સાયબર ઠગો માટે નવા રસ્તાઓ પણ ખુલ્યા છે.
Reserve Bank of India (RBI)ના 2025-26ના વાર્ષિક અહેવાલ અનુસાર નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ કુલ 10,114 ફ્રોડ કેસોમાં લગભગ ₹48,021 કરોડનું નુકસાન નોંધાવ્યું છે. આ આંકડો અગાઉના વર્ષના ₹32,803 કરોડની સરખામણીએ અંદાજે 46 ટકા વધુ છે. જોકે કુલ ફ્રોડ કેસોની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો છે, પરંતુ નુકસાનની રકમમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
I4Cના અગાઉના અભ્યાસ મુજબ જો આ જ પ્રવૃત્તિ યથાવત્ રહેશે તો ભારતમાં દર વર્ષે સાયબર ફ્રોડથી થતું નુકસાન ₹1.2 લાખ કરોડથી વધુ થઈ શકે છે, જે દેશના કુલ GDPના લગભગ 0.7 ટકા જેટલું હોઈ શકે છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે SEBIની ચેતવણી માત્ર એક સામાન્ય સલાહ નથી, પરંતુ સમગ્ર કોર્પોરેટ અને નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમ માટે સમયસર સાવચેત રહેવાનો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે. વધતી ડિજિટલ નિર્ભરતા વચ્ચે કંપનીઓએ સાયબર સુરક્ષાને માત્ર IT વિભાગ સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે દરેક કર્મચારીની જવાબદારી તરીકે સ્વીકારવી જરૂરી બની ગઈ છે.
